sharinada

Władcy są śmiertelni, jak mawiał Tacyt i... miał rację. Historia zna wiele zamachów o podłożu politycznym, których zaistnienie zmieniło bieg wydarzeń nie tylko poszczególnych narodów, ale całego świata. Wystarczy wspomnieć zabójstwo cara Aleksandra II, zamach na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, czy wreszcie pamiętne Dallas roku 1963, aby zrozumieć, jak często dzieje ludzkości były zależne od decyzji pojedynczych osób. Świetnie podsumował to Al Templeton, pomysłodawca uratowania trzydziestego piątego prezydenta Stanów Zjednoczonych i jedna z głównych postaci powieści Dallas ’63, mówiąc: „Historia to rzeka, a momenty przełomowe to zdarzenia, które powodują zmianę jej biegu”*.

A skoro jesteśmy przy Johnie Kennedym to sądzę, że warto nadać jego tragicznemu przejazdowi więcej światła. Kennedy, choć miał świadomość panujących w Teksasie nieprzychylnych jemu nastrojów („udajemy się dziś do krajów szaleńców”**), lekceważył je. W trakcie przygotowań do wizyty w Dallas zrezygnował między innymi z kuloodpornej osłony na samochód oraz agentów ochrony. Twierdził, że chciał, aby wszyscy doskonale go widzieli, a zwłaszcza jego piękną żonę. Na sugestie związane z potencjalnym snajperem nie reagował. Wyznawał prostą, żołnierską zasadę: nie trafi cię żadna kula, chyba, że ta, która jest ci pisana. Zdaje się, że ową prawdę znał i Lee Harvey Oswald, były marines, który – według Komisji Warrena – zastrzelił go 22 listopada 1963 roku.

Prawdziwa czekolada, prawdziwy krem***

Lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte to jeden z najciekawszych okresów wieku dwudziestego. Choć może nie jest to najlepsze określenie. „Jedne z najbarwniejszych” brzmi zdecydowanie lepiej. To właśnie z uwagi na ten okres, tak bardzo oczekiwałem premiery kolejnej powieści Stephena Kinga. Moja małżonka po lekturze Sklepiku z marzeniami nazwała Kinga świetnym pisarzem mainstreamowym. Patrząc na to, co wyczyniał w tej powieści, a także kilku innych, nie sposób nie przyznać jej racji. Kto, jak kto, ale King potrafi zauroczyć opisami amerykańskich miasteczek, prowincjonalną kulturą, codziennym życiem ich mieszkańców, życiem upstrzonym mniejszymi lub większymi problemami. Lektura nowel wydanych w zbiorze Serca Atlantydów**** potwierdziła, że równie dobrze radzi sobie z opisami amerykańskiej popkultury. Zatem: dlaczego tak niecierpliwie wyczekiwałem powieści Dallas ‘63? No cóż, liczyłem na kolejną znakomitą opowieść rozgrywającą się w czasach Elvisa. I nie zawiodłem się.

Bohaterem powieści jest Jake Epping, nauczyciel angielskiego jakżeby inaczej, który ni z tego, ni z owego dostaje szansę uratowania Kennedy’ego. Za sprawą portalu ukrytego w jednym z barów przenosi się do roku 1958 roku, by wcielić się w George’a Ambersona i udając kolesia od nieruchomości, rozpocząć pięcioletnie przygotowania do wizyty w Dallas. Za sprawą portalu ukrytego w jednym z barów? Wiem, jak to brzmi, i jako miłośnik fantastyki naukowej boleję nad prostotą takiego rozwiązania, ale to prawda. King, chcąc ograniczyć ilość potencjalnych błędów, poszedł zwyczajnie na skróty. Dzięki temu powieść pozbawiona jest technologicznych zawiłości, a pisarz mógł skupić się na tym, co wychodzi mu najlepiej. Na budowaniu wciągających obyczajowych opowieści osadzonych w czasach, które King zdaje się kochać najbardziej.

Choć tytuł powieści wskazuje na coś innego, autor przenosi bohatera do roku 1958 zamiast 1963. I bardzo dobrze. Dało mu to czas, aby nie tylko dokładnie, momentami aż do przesady, zaprezentować postać George’a Ambersona, ale również wiernie odtworzyć atmosferę przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku. Plymounth fury sunący po szosach, prawdziwe piwo korzenne i taneczny mix Boogie Shoes K.C. and the Sunshine Band*****. Innymi słowy lektura Dallas ‘63 to podróż w czasy Elvisa, Chucka Berry’ego******, JFK i rock nad rolla. I wiecie co? Uchachałem się przy niej niesamowicie*******.

Jeśli jest miłość, blizny po ospie są tak ładne jak dołki w policzkach********

Jak pisałem, powodem, dla którego Jake Epping ląduje w przeszłości, jest chęć uratowania Kennedy’ego. Fabuła kluczy wokół tego pomysłu. Autor przygotowuje bohatera, jak również czytelnika, do wielkiego finału, poprzez poprawne i realistyczne ukazanie społeczno-politycznych nastrojów przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku. Jednakże to nie zamach, a jeszcze mniej zmiany dla świata wynikające z uratowania trzydziestego piątego prezydenta Stanów Zjednoczonych, są w tekście najważniejsze.

Miłość. A konkretnie miłość George’a Ambersona i ślicznej Sadie gra w powieści pierwsze skrzypce. Dallas ‘63 prawdziwie urzeka pod tym względem i według mnie próżno szukać tak romantycznej historii w innych tekstach autora. Herbert Wells ukazał narodziny związku pomiędzy mężczyzną z przeszłości, a kobietą z przyszłości, tj. samotnego naukowca z Elojką, Weeną. U Kinga ma miejsce sytuacja odwrotna, choć uczuciowo bardzo podobna. King, wzorem innych zjawisk, także i miłość dwojga ludzi z różnych światów opisuje niezwykle drobiazgowo. W powieści mamy pełno wodolejstwa – zarówno uczuciowego, jak i politycznego – ale do tego autor zdążył nas przyzwyczaić. Na szczęście. Od czasu do czasu ziewać przy lekturze mogą osoby nieznające stylu Kinga, ale wierzę, że należą one do zdecydowanej mniejszości.

***

Dallas ‘63 to porządny kawałek literatury, z którego powinni być zadowoleni nie tylko fani autora. Intrygująca, romantyczna, a miejscami zabawna fabuła, po mistrzowsku zaprezentowani bohaterowie i arcyciekawa rzeczywistość połowy XX wieku to tylko nieliczne zalety niniejszej powieści. Dodatkowo wielką atrakcję, tym razem zwłaszcza dla znawców twórczości Kinga, powinny stanowić nawiązania pisarza do innych powieści jego autorstwa.

* S. King Dallas ‘63; Prószyński i S-ka; Warszawa 2011; s.64.

** Cyt.za. H. Brogan John Fitzgerald Kennedy; Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Wrocław 2003; s.236. – „udajemy się dziś do kraju szaleńców”, miał powiedzieć Kennedy do swojej żony w sypialni w Fort Worth przeglądając poranne wydania drukowanych w Dallas gazet, pełnych złowieszczych pogróżek i jadowitych komentarzy.

*** S. King Dallas ‘63; Prószyński i S-ka; Warszawa 2011; s.163.

**** W skład zbioru, wydanego w 1999 roku, weszły nowele: Mali ludzie w żółtych płaszczach (1960), Serca Atlantydów (1966), Ślepy Willie (1983), Dlaczego jesteśmy w Wietnamie (1999), Zapadają niebiańskie mroki nocy (1999).

***** K.C. nad the Sunshine Band – amerykańska grupa muzyczna wykonująca R&B, pop rock, funk, dance i disco. Założona w 1973 roku w Miami. Grupa jest znana z takich singli jak That’s the Way (I Like It) i (Shake, Shake, Shake) Shake Your Booty. W skład grupy wchodzą: Harry Wayne Casey (wokalista), Maria De Crescenzo (wokalistka), Charlotte McKinnon (wokalistka), Fermin Goytisolo (perkusista), Rusty Hamilton III (klawiszowiec, Jeffery Reeves (gitarzysta), Steve Lashley (basista), John Reid (trębacz), Kenny Hamilton (saksofonista), Rick Benadetto (trębacz) i Tim Pitchford (puzonista). Formacja nagrała pierwszy longplay Do It Good w 1974 roku.

****** Chuck Berry – amerykański muzyk, kompozytor piosenek, wokalista, gitarzysta, indywidualność sceniczna. Jest powszechnie uważany za jednego z najwybitniejszych pionierów rock and rolla. W 2003 pojawił się na szóstym miejscu listy stu największych gitarzystów wszech czasów magazynu Rolling Stone.

******* Trawestacja słów Stephena Kinga, będących niejako podsumowaniem szalonych lat opisanych w noweli „Serca Atlantydów”. Wersja oryginalna: „1966: Człowieku, ależ się uchachaliśmy”.

******** Przysłowie japońskie zamieszczone przed pierwszym rozdziałem powieści Dallas ‘63.

2011-11-27T18:46:00.003+01:00

"Ludojad" Clifford D. Simak

Ludojad (Orge) to kolejny przykład prozy Clifforda D. Simaka, w którym przedstawiciele cywilizacji pozaziemskiej przybierają kształt roślin. W odróżnieniu jednak od opowiadania Śmierć w domu (A death in the house) miejscem wydarzeń nie jest Ziemia, ale jedna z milionów obcych planet. A przynajmniej tak głosi wersja oficjalna. Autor celowo nie zdradza miejsca wydarzeń, ale im lepiej je poznajemy tym coraz bardziej zaczyna przypominać ono wariację naszej rodzinnej planety. Tak prawdopodobnie wyglądałaby Ziemia, gdyby ewolucja poszła inną drogą, i zamiast rozwijać świat zwierzęcy, poprzestała na organizmach eukariotycznych i samożywnych. Read the rest of this entry >>

2011-11-20T23:41:00.001+01:00

"Zrodzony z męża i niewiasty" Richard Matheson

Peter Watts nazywa rodziców, nie tylko tych świeżo upieczonych, zidiociałymi obywatelami, ludźmi wpatrzonymi we własne dziecko i nic poza tym. Dla takich jak oni, ich latorośle są najważniejszymi stworzeniami pod słońcem, świata bez nich nie widzą. Ma facet rację? W pewnym sensie na pewno, lecz wierzę też, że facet nie generalizuje, bo w przeciwnym razie pomyliłby się wielce. Rodzice są tak różni, jak różni bywają ich dzieci. Bywają źli? Owszem. Read the rest of this entry >>

2011-11-16T20:57:00.001+01:00

"Potępieni" Chuck Palahniuk

Niektórzy ostrzegają przed ocenianiem książki po okładce. Mają rację. W owej praktyce ciężko znaleźć oznaki zdrowego rozsądku. Niemniej, niepomny przestróg, po najnowszą powieść Chucka Palahniuka sięgnąłem właśnie z powodu jej szaty graficznej i zachęcającego blurbu. Trawestując słowa wydawcy, byłem ciekaw, na ile amerykański pisarz faktycznie poszedł śladami Dantego i Dostojewskiego. Ciekaw, jak do tak poważnego zagadnienia, za które uchodzi temat winy i odkupienia, podszedł pisarz znany z języka ciętego i dowcipnego. Podobnie jak i pozostałe książki Palahniuka wydane przez Niebieską Studnię, tak i tę skrywa okładka autorstwa Pawła Jońcy. Okładka prosta, psychodeliczna, idealnie obrazująca to, z czym spotkamy się podczas lektury Potępionych. Autor Podziemnego kręgu – sztandarowa powieść Palahniuka – przyzwyczaił czytelników do bezkompromisowego wywlekania własnych spostrzeżeń odnośnie natury ludzkiej oraz kruchości świata doczesnego. Read the rest of this entry >>

2011-11-13T11:40:00.004+01:00

"Fantastyka Wydanie Specjalne" 04/2011

Tym razem zaczniemy bez wydumanych wstępów. Czwarty numer tegorocznego Wydania Specjalnego Fantastyki to przede wszystkim dwa świetne teksty zagraniczne oraz wciąż zaskakujący Wit Szostak. Zanim jednak przejdziemy do konkretów, chciałbym poinformować, że omówienie listopadowego numeru Nowej Fantastyki ukaże się, z przyczyn technicznych, w terminie późniejszym.

Dumanowski. Wybrane fragmenty o polskich wieszczach Wita Szostaka to przedsmak tego, czego wypada oczekiwać po najnowszej powieści wspomnianego autora. Wierzę, że nikt nie będzie miał mi za złe, jeżeli w stosunku do Szostakowego tekstu użyję określenia 'historyjka' – między Bogiem a prawdą krakowska opowieść sprowadza się właśnie do krótkiej i lekkiej historyki. Romantycznej? Momentami owszem. Uważny czytelnik romantyczne ślady rozpozna w poglądach nadwornych polskich wieszczy i w ich patriotycznej wrażliwości. Opowiadanie jest bardzo przystępne, z jego odbiorem nie powinien mieć kłopotów nikt, kto choć trochę koncentrował się na lekcjach języka polskiego. Nocne popijawy, wyprawy na świtezianki – czytaj: krakowskie życie towarzyskie – i smutki nierozumianych poetów, rywalizujących ze sobą na każdym niemalże kroku, to największe zalety fragmentów Dumanowskiego. A przynajmniej tak odbieram to ja – autor pracy magisterskiego pod tytułem Życie codziennie artystów dwudziestolecia międzywojennego. Patrząc na Kraków oczyma Wita Szostaka dostrzegam to wszystko, co kręciło mnie, gdy czytałem chociażby o Skamandrytach spotykających się na półpiętrze w kawiarni na Ziemiańskiej.

Opowiadaniem, którego lektura sprawiła mi największą przyjemność, był tekst dwójki Amerykanów, Jerry'ego Oltiona i Adama-Troya Castro. Kosmonauta z Wyoming to historia Alexandra Driera, człowieka z twarzą będącą swoistym elementem popkultury, twarzą „opisywaną przez rosnącą grupę ludzi twierdzących, że zostali porwani i poddani eksperymentom – najczęściej za pomocą analnej sondy – przez istoty z kosmosu”.* Zabrzmi to banalnie, ale to, co mnie do opowiadania przekonało, to wiara autorów tekstu, że od czasu do czasu marzenia się spełniają. Alexander „Kosmiczne Dziecko” Drier chciał zostać kosmonautą, odkąd zaczął chodzić i pomimo przeciwności losu – rezygnacji Stanów Zjednoczonych z planów kosmicznych podbojów, nachalności mediów, nieufności ojca – udaje mu się oderwać od Ziemi. Dzięki wsparciu niepełnosprawnego geniusza – kolejnego fascynata gwiezdnymi podróżami – bierze udział w misji na Marsa. Misji, która, jak się okazuje, będzie jedną z najważniejszych w dziejach ludzkości.

Ciekawie prezentuje się również Alchemik Paolo Bacigalupiego. Niestety, nie jest to Bacigalupi, jakiego ja lubię, czyli twórca tekstów osadzonych z dala od jakiejkolwiek formy fantasy. Tym razem autor fenomenalnej Nakręconej dziewczyny przenosi nas do świata wierzącego w magię, świata coraz mocniej opanowywanego przez ciernicę – cierniowe cholerstwo pochłaniające wszystko, co stanie mu na drodze. Tytułowa postać to szanowany i poważany alchemik, który rzucając wyzwanie rozprzestrzeniającej się zarazie i chcąc ratować swoją rodzinę, doprowadza ją do bankructwa. Nie poddaje się jednak i dalej pracuje nad miksturą mogącą uratować kraj, a z niego uczynić bohatera pamiętanego przez wieki.

Czwarty numer tegorocznego Wydania Specjalnego Fantastyki oferuje również fragment najnowszej powieści Anny Brzezińskiej (Żar) oraz króciutkie i przesycone erotyzmem opowiadanie dwojga autorów wydających książki w Fabryce Słów (Pozdrowienia zza muru). Nigdy nie byłem wielkim fanem prozy Anny Brzezińskiej i sądzę, że po lekturze Żaru nie zmieni się to jeszcze przez jakiś czas. Z mityczną, baśniową wizją Rosji owej autorki zmagałem się najdłużej. Miałem problem nie tyle z jej sposobem pisania – pamiętam, że kilka opowiadań ze zbioru Wody głębokie jak niebo zrobiło na mnie pozytywne wrażenie – ile z samą fabułą. Rosyjska ludowość w wykonaniu Brzezińskiej do mnie nie przemówiła, choć spróbuję zmierzyć się z nią ponownie, gdy ukaże się jej najnowsza książka, Za rzeką, w głębi lasu.

* Adam-Troy Castro, Jerry Oltion Kosmonauta z Wyoming; w: Fantastyka. Wydanie Specjalne; s.39.

2011-11-08T23:24:00.001+01:00

Piękna i Bestia

Wypadałoby zacząć od Pięknej. W 2009 roku nikomu nieznana dziennikarka, Kathryn Stockett, ukończyła, po pięciu latach pracy, książkę. Zanim ją wydała zapukała do drzwi blisko sześćdziesięciu agentów, by koniec końców znaleźć szczęśliwca. Dlaczego szczęśliwca? Cóż, powieść z miejsca stała się bestsellerem. The Help Tate Taylora to wariancja właśnie na temat powieści Stockett. Przenosimy się do lat sześćdziesiątych XX wieku by być świadkami panującej, wszem i wobec, niesprawiedliwości rasowej. Obserwujemy poniżenia „czarnych”, ich szykanowanie, wykorzystywanie i bicie. I gdy tak sobie siedzimy, zajadając popcorn, na scenie pojawia się Ta Jedyna Sprawiedliwa, czyli śliczna Emma Stone. Służące Kontratakują, fabuła nabiera rumieńców. Historia Kathryn Stockett została podana w formie stonowanej, ale trafiającej do widza. Po piętnastu minutach miałem ochotę udusić główną Wiedźmę ekranu; wyć i drapać widząc głupiutkie damulki popisujące i wdzięczące się na przyjęciach... Na szczęście – dla filmu i widza – The Help to także momenty bawiące, pouczające i takie, które sprawiają, że oczka zaczynają kleić się od łez. W rolach Pokrzywdzonych wystąpiły Viola Davis (Gordon z Solaris Soderbergha) oraz Octavia Spencer (mała, rezolutna, zadziorna) i zagrały świetnie. Czekam na Oscary. Read the rest of this entry >>

2011-11-05T13:53:00.003+01:00

"W 80 dni dookoła świata" Juliusz Verne

Władysław Kopaliński w „Słowniku symboli” podaje, że mgła jest emblematem rzeczy nieokreślonych, zaciemnionych, zamazanych kształtów i zarysów. Mgła ogranicza widzenie, ale również dezorientuje każdego, kto znalazł się w jej zasięgu. Taki właśnie jest główny bohater powieści „W 80 dni dookoła świata” Juliusza Verne’a, Phileas – nomen omen - Fogg*. Postać enigmatyczna i jednocześnie mało wyrazista, można wręcz powiedzieć: nudna. Istota z pozoru doskonale znana, przewidywalna, jednak poprzez podejmowane decyzje zaskakująca, a nawet szokująca. Wyrusza w niezwykłą podróż, w której również porusza się jak we mgle. Chociaż ma jasno wytyczony cel i dokładny z pozoru plan, niejednokrotnie nie wie, co czeka przed nim i musi poruszać się po omacku. Read the rest of this entry >>

2011-10-31T17:40:00.001+01:00

"Maska Czerwonego Moru" Edgar Allan Poe

I zamarł hebanowy zegar, gdy uszło życie ostatniego z wesołków.

Znakiem rozpoznawczym jego twórczości była literatura romantyczna z elementami fantastyki i horroru. Żyjący w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku pisarz dał także początek noweli kryminalnej oraz stworzył pierwszą w literaturze postać detektywa rozwiązującego zagadki metodą dedukcji. Edgar Allan Poe. Klasyk, którego teksty przez długi czas omijałem z daleka.

Opowiadanie „Maska Czerwonego Moru” („The Masque of the Red Death”), po raz pierwszy opublikowane w maju 1842 roku w Graham's Magazine to historia rozpustnej maskarady odbywającej się na zamku-opactwie księcia Prospero w momencie, gdy poza murami jego posiadłości czerwona zaraza zbiera okrutne żniwo. Momentem kulminacyjnym opowieści - utrzymanej w konwencji literatury gotyckiej, z narratorem potęgującym nastrój grozy i atmosferę szaleństwa – jest pojawienie się na scenie tajemniczej postaci ucharakteryzowanej na tytułowy Czerwony Mór. Postaci, która wraz z wybiciem północy, sprowadza na biesiadników okrutną śmierć.

Przybył niespodziewanie niczym złodziej w nocy. J jeden za drugim legli rażeni swawolnicy w zroszonych krwią przybytkach swawoli, a każdy konał w pozie niemej rozpaczy, w jakiej padł. I zamarł hebanowy zegar, gdy uszło życie ostatniego z wesołków. I wygasł ogień w trójnogach. I objęły niepodzielne władanie nad wszystkim Ciemność, Rozkład i Czerwony Mór.

Edgar Allan Poe nie przypisywał swoim utworom wartości dydaktycznych. Nie zmienia to jednak faktu, że dla wielu literaturoznawców „Maska Czerwonego Moru” to coś więcej, niż kolejna gotycka opowieść o rozpustnym władcy tajemniczego zamczyska i harcach przez niego organizowanych. Nie wiem, czy to z racji trwających właśnie świąt ku czci zmarłych, czy może ze względu na jesienną depresję, ale ja również jestem skłonny doszukiwać się w niniejszym opowiadaniu treści moralizatorskich. I objęły niepodzielne władanie nad wszystkim Ciemność, Rozkład i Czerwony Mór – ostatnie zdanie opowiadania, będące niejako podsumowaniem całej historii. A może tak naprawdę podsumowanie wszystkiego, co nas otacza? Marność nad marnościami i wszystko marność. „Maska Czerwonego Moru”, jeżeli dobrze się przyjrzeć, to idealny przykład alegorii o nieuchronności śmierci, kruchości życia. Dzisiejsza literatura, również nie ucieka od tego tematu. Wystarczy spojrzeć na teksty o tematyce apokaliptycznej czy upadku zasad moralnych. Historię maskarady księcia Prospero możemy także postrzegać w kategoriach kolejnej interpretacji średniowiecznego danse macabre. Edgar Allan Poe idąc za przykładem czternasto i piętnastowiecznych plastyków udowadnia, że Śmierć przychodzi po każdego, bez względu na jego status społeczny, bogactwo cz wykształcenie.

Powyższą symbolikę bardzo dobrze oddaje film Rogera Cormana z 1964 roku. „Masque of the Red Death” to przede wszystkim popis świetnej gry aktorskiej Vincenta Price'a, który rolą księcia Prospero po dzień dzisiejszy budzi szacunek krytyków. Choć horror współczesny – zarówno ten sięgający po motywy klasyczne, jak i torture porn – wzbudza zdecydowanie większe emocje, to jak na lata sześćdziesiąte film Cormana stoi na bardzo wysokim poziomie. Między innymi właśnie za sprawą demonicznej postaci księcia Prospero. Brawa należą się także scenografom i ekipie odpowiedzialnej za efekty muzyczne. Prostymi środkami – gra świateł, hipnotyzujące dekoracje, podniosła muzyka – potrafili oni oddać klimat tekstu Poego. Film kończy się słowami: sic transit gloria mundi. Tak przemija chwała tego świata. Coś w tym jest...

2011-10-31T00:43:00.004+01:00

"Śmierć w domu" Clifford D. Simak

Śmierć w domu (A death in the house) to opowiadanie Simaka, opublikowane po raz pierwszy w Galaxy Science Fiction w październiku 1959 roku. W ogóle, przełom lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych to okres bardzo płodny w twórczości pisarza-farmera. Mam tu na myśli głównie krótką formę wypowiedzi. To wówczas powstaje wiele ciekawych tekstów, które później wypełniły takie zbiory, jak Strangers in the Universe (1956), The world of Clifford D. Simak (1960) oraz Ali the Traps of Earth (1962). Z niniejszym tekstem zapoznałem się czytając zbiór opowiadań, zatytułowany Ludojad. Read the rest of this entry >>

2011-10-28T22:23:00.001+02:00

O Mathesonie ciąg dalszy

Premiera He is Legend: An Anthology Celebrating Richard Matheson za nami. Antologii bogatej w świetne teksty oraz pomysły literackie, będące inspiracją dla wielu współczesnych pisarzy. Antologii, w moim odczuciu, spełniającej swoje główne zadanie, tj. rozbudzającej nadzieje na lepsze czasy dla mathenowskich tekstów w Polsce. Nie zmienia to jednak faktu, że czuję literacki niedosyt. Bądź, co bądź nadzieją nie zaspokoję czytelniczego głodu. Rodzi się zatem pytanie: co dalej? Dzięki Sine Qua Non dostaliśmy przedsmak tego, co nas czeka, jeżeli zdecydujemy się zawrzeń z Mathesonem bliższą znajomość. Podano nam przystawkę, lecz bez dania głównego. Dlaczego? W trakcie rozmowy z jednym z redaktorów antologii usłyszałem, że wszystko rozbija się o pieniądze. Jak zwykle... Otóż danie główne musimy przygotować sami. Jeżeli He is Legend przyniesie oczekiwane korzyści materialne, to istnieje duże prawdopodobieństwo, że na oryginalnych Mathesonów nie przyjdzie nam długo czekać. Innymi słowy: od nas – konsumentów – zależy przyszłość Mathesonów w Polsce. Wychwalane przeze mnie wydawnictwo podniesie rzuconą mu rękawicę i podejmie się opublikowania tekstów Richarda Mathesona, ale tylko za godziwym wynagrodzeniem. Nie zrozumcie mnie źle: nie ganię Sine Qua Non za taką postawę, gdyż jest to postawa świadcząca o zdrowym podejściu do interesów. Będzie zapotrzebowanie na utwory Mathesona, będą one dostępne na rynku. Read the rest of this entry >>

2011-10-22T20:38:00.002+02:00

"Jest Legendą" antologia

Ustalmy jedno: nie znam twórczości Richarda Mathesona. Przygodę z jego pisarstwem rozpocząłem stosunkowo niedawno, na fali sukcesu filmu „Jestem Legendą” Francisa Lawrence'a oraz pod wpływem powieści Stephena Kinga, „Komórka”. Zaintrygowany postacią dr. Roberta Neville'a postanowiłem poznać ją bliżej, ujrzeć bohatera takim, jakim widział go Matheson, a nie wspomniany reżyser. Sięgnięcie po historię osamotnionego mężczyzny, walczącego nie tyle z niezbyt sympatycznymi krwiopijcami, ile z samym sobą, zaowocowało kilkoma godzinami świetnej literatury i pragnieniem poznania pozostałych tekstów Mathesona. Niestety: nie zawsze chcieć oznacza móc. Z niezrozumiałych dla mnie przyczyn książki Mathesona były i są nadal ewidentnie ignorowane przez polskich wydawców. W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych mogliśmy przeczytać „Jestem Legendą” oraz „Gdzieś w czasie”, ale na tym koniec. Biorąc pod uwagę powyższe, inicjatywę Sine Qua Non, tj. zainwestowanie w antologię poświęconą pisarstwu Richarda Mathesona, uważam za jedno z najważniejszych wydarzeń wydawniczych bieżącego roku. Być może dzięki temu twórczość Mathesona zdobędzie nowych fanów. Być może sukces antologii przekona wydawnictwo do podejmowania kolejnych odważnych przedsięwzięć związanych z tekstami tego amerykańskiego pisarza.

Antologia „Jest Legendą” to nic innego, jak zbiór opowiadań opartych na pomysłach Mathesona. Sposób wykorzystania tych pomysłów przez autorów poszczególnych tekstów jest różny, co w moim odczuciu tylko umila czytelnikowi lekturę. I tak, z jednej strony mamy do czynienia z modyfikacjami mathenowskich historii, z drugiej z ich sequelami bądź prequelami. Taka konstrukcja ma wiele plusów. Osoby zaznajomione z pisarstwem Mathesona będą miały okazję po raz kolejny spotkać się z ulubionymi bohaterami, poznać ich wcześniejsze lub przyszłe losy oraz ponownie odwiedzić rzeczywistości, w których owe postacie funkcjonowały. Niektóre z opowiadań zaprezentują znane historie mathenowskie, ale historie widziane oczyma bohaterów drugoplanowych. Przykładem mogą być tu teksty: „Ja również jestem legendą” oraz „Pamiętnik Louise Carey”. W pierwszym z nich, dowiadujemy się, co spotkało Bena Cortmana, sąsiada dr Roberta Neville'a w przededniu wybuchu zarazy. Poznajemy historię jego przemiany w mutanta złaknionego krwi oraz powody, dla których tak bardzo pragnie śmierci ostatniego człowieka na Ziemi. Drugi z kolei tekst to dramat kobiety osamotnionej po stracie mężczyzny, na którym mogłaby się wesprzeć. Dodatkowo, każde opowiadanie ze zbioru zostało poprzedzone krótkim wstępem, informującym, do jakiego tekstu Mathesona nawiązuje. Mnie, wzorcowemu laikowi w tematyce mathenowskiej, owe notki zdecydowanie pomogły. Dzięki nim nie czułem się wyalienowany i do lektury opowiadań przystępowałem bez większych obaw.

Gdybym miał wskazać największą zaletę antologii „Jest Legendą”, nie wahałbym się ani chwili. Bogactwo motywów literackich. Wszystkie zbiory opowiadań, jakie miałem ostatnimi czasy okazję czytać, oscylowały wokół jednego, konkretnego gatunku, względnie podgatunku literatury. Lech Jęczmyk przekonywał do odnowienia znajomości z klasykami science fiction (czemu zabrakło wśród nich Richarda Mathesona i jego „Człowieka, który się nieprawdopodobnie zmniejsza”, nie wiem), Jeff i Ann VanderMeer opowiadali o początkach steampunka, a wydawnictwo Replika skutecznie zniechęcało do książek wychodzących pod ich szyldem. Z antologią poświęconą Mathesonowi jest inaczej. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że oto przed nami kolejny zbiór typowych opowiadań grozy, coś w stylu Strefy Mroku przeniesionej na papier. Nic bardziej mylnego. Obok motywów będących ukłonem w stronę klasycznego horroru – nawiedzony budynek w „Powrocie do Piekielnego Domu”, historia o mającej mordercze ciągoty lalce w tekście „Zdobycz”, czy upiorne miasteczko w „Powrocie do Zachary” – odnajdziemy całą paletę opowiadań o charakterze thrillera, powieści sensacyjnej, czy kryminalnej („Sprawa Peggy Ann Lister”). Miłośnikom fabuły pełnej napięcia i dynamicznej akcji szczególnie polecam „Gaz do dechy”, autorstwa Stephena Kinga i Joe Hilla. Dla niewtajemniczonych podpowiem, że jest to pierwsza odsłona pisarskiej współpracy obu panów oraz wariacja odnośnie opowiadania Mathesona: „Pojedynek na szosie”. Pamiętacie film Spielberga z 1971 roku? Tym razem oko w oko z masywną, brudną i złowrogą ciężarówką nie staje jeden sprawiedliwy, ale kilku mniej sprawiedliwych... członków gangu motocyklowego. Emocje gwarantowane.

Antologia „Jest Legendą” jest lekturą obowiązkową dla każdego. Hołd Richardowi Mathesonowi złożyła czołówka twórców literatury grozy, więc większość tekstów to prawdziwa literacka uczta. W mojej opinii, opowiadanie numer jeden to „Powrót do piekielnego domu”. Historia posiadłości Belasców i jej diabolicznego twórcy przypomniała mi powieść Shirley Jackson „Nawiedzony” oraz kingowy film telewizyjny, „Czerwona Róża”. Nancy Collins, autorka niniejszego prequela, spisała się wyśmienicie. Opowiadanie wzbudza emocje, pobudza wyobraźnię a przede wszystkim wciąga. To upiorna historia o nawiedzonym domu, opowieść pełna przemocy i erotyzmu, opowieść, od której nie sposób się oderwać. Zresztą, podobnie jak w przypadku wielu innych opowiadań. Czy to podróżując w czasie („Dwa strzały z Fotogalerii Fly'a”), czy pędząc po szosie, będziecie zachwyceni.

Richard Matheson debiutował w 1950 roku w Magazine of Fantasy i Science Fiction opportunism „Born of man and woman”. Historią, którą od razu zwróciła uwagę krytyków. W ciągu kolejnych kilkunastu lat napisał tuziny opowiadań, a w 1984 roku otrzymał World Fantasty Award za całokształt osiągnięć. Pisarz, scenarzysta, człowiek legenda. Antologię poświęconą jego twórczości powinien przeczytać każdy, kto choć trochę interesuje się dobrą literaturą.

2011-10-20T19:38:00.003+02:00

"15 blizn" antologia

Książki opatrzone takimi nazwiskami jak Masterton, Ketchum, Darda czy Cichowlas przyciągają czytelników, gdyż bądź co bądź są to nazwiska poczytnych i ogólnie znanych autorów. Co za tym idzie, wydaje się, że takowe antologie nie powinny mieć problemu ze zdobyciem sporego grona odbiorców. Koniec końców, większość osób sympatyzujących z opowiadaniami grozy nie pozostanie obojętna wobec tekstów z kręgu ich zainteresowań, zwłaszcza tekstów dotąd w Polsce niepublikowanych. Należy jednak uważać. Nie zawsze sławne osobistości gwarantują przyjemną lekturę.

„15 blizn” to kolejna antologia grozy wydana przez wydawnictwo Replika i jak to bywa z niemal wszystkimi zbiorami, można w niej znaleźć zarówno teksty bardzo dobre, jak i bardzo słabe. Oczywiście punkt widzenia zależy od punktu siedzenia i to, co jedni uznają za wartościowe, inni mogą okrzyknąć czystym bełkotem, ale tak było zawsze i nikt tego nie zmieni. W mojej ocenie „15 blizn” to przede wszystkim antologia „niesmaczna” – jeżeli wolno użyć mi, takiego określenia – zbiór, którego zdecydowana większość tekstów zamiast jeżyć czytelnikowi włos na głowie, jedynie obrzydza lekturę.

Ktoś może zapytać: a czego oczekiwałeś sięgając po książkę zatytułowaną „15 blizn”? W porządku, zgadzam się, że antologia całą sobą informuje odbiorcę, z jakim horrorem będzie miał on do czynienia. Trup młodej dziewczyny na okładce, do tego trup pokryty bliznami i szwami, ma prawo sugerować i de facto to właśnie czyni, że oto czytelnik bierze do ręki opowiadania, które niekoniecznie skierowane są do osób o słabych nerwach. Z drugiej strony, patrząc na współczesny horror, dochodzę do wniosku, że odbiorcy właśnie tego potrzebują. Nie tak dawno Marcin Pluskota pisał o cieszącym się coraz większym powodzeniem w kinie, podgatunku horroru, tzw. torture porn. Podgatunku sprowadzającym się do bombardowania widza wymyślnymi torturami, od łamania kołem po obcinanie i zgniatanie ludzkich kończyn. Zatem, jeżeli kręcą kogoś takie klimaty, oglądał on „Piłę”, „Sadystę”, a na „Hostelu” zajadał się popcornem, patrząc, jak forsiaści kolesie nękają niejakiego Paxtona, to antologia „15 blizn” jest dla niego.* Spotka w niej zarówno oprawców („Amator”, „Terapeuta”, „Zasiedlenie”, „Spójrz na to z drugiej strony”), jak i demony z piekła rodem („Korzeń wszelkiego zła”). Na szczęście dla mnie wspomniane opowiadania nie wywołują tak silnych emocji jak filmy. Ich lektura nie była przyjemnością, jednak dobrnąłem do końca.

Jasne strony antologii? Owszem, są. Sięgając po „15 blizn” zamiast scen ociekających krwią oczekiwałem opowiadań, które owszem opierają się na motywie przemocy, ale budując nastrój wzorują się na tekstach charakterystycznych dla przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku. Z tego co pamiętam, najwięksi pisarze horrorów i thrillerów nie uciekali się do tanich sztuczek, czytaj: przykuwania uwagi czytelnika coraz bardziej wymyślnymi morderstwami. Lovecraft, Jackson czy też King stawiali na klimat, na nastrojową opowieść i tego typu literatury spodziewałem po najnowszej antologii wydawnictwa Replika. To wszystko odnalazłem zaledwie w kilku tekstach i to dla nich warto poświęcić czas. Słowa pochwały należą się Ramseyowi Campbellowi za intrygujące i wciągające opowiadanie „Tuż za tobą”. Historia nauczyciela prześladowanego przez ducha to prawdziwy majstersztyk, jeżeli chodzi o opowieści z dreszczykiem. Brytyjski pisarz umiejętnie buduje napięcie – wyników nie powstydziłby się sam Hitchcock – nie popadając jednocześnie w absurd. Równie wiele dobrego mogę powiedzieć o tekście Jacka Ketchuma, „Opowieść z Owczej Łąki”. Prawdę powiedziawszy zupełnie nie tego się spodziewałem. Ketchum, który w pewnym momencie został oskarżony przez krytyków o propagowanie pełnej przemocy pornografii, tym razem zwalnia tempo, koncentrując się na bohaterze i jego nienawiści do świata. Stroup to – jak wyznaje sam autor – pijak, mizantrop i nihilista, a więc postać, której nie sposób nie polubić. „Opowieść z Owczej Łąki” to numer jeden antologii. Nie byłbym sobą, gdybym nie pochwalił także Joe Hilla („Twitterowanie z Cyrku Umarłych”), który kupił mnie oryginalnym pomysłem i jego dość nietypowym przedstawieniem. Z kolei z polskich autorów wyróżniłbym jedynie Aleksandrę Zielińską i „Ostatnie kuszenie Ewy Betulew”, które odebrałem jako ciekawą opowieść o karze i sprawiedliwości.

Podsumowując, do antologii „15 blizn” zachęcałbym w pierwszej kolejności czytelników, dla których spotkanie z psychopatami pragnącymi zadawać ból to nie pierwszyzna. Takowe osoby z pewnością w wielu opowiadaniach odnajdą coś dla siebie. Wszystkim pozostałym zainteresowanym oznajmiam: czytacie na własną odpowiedzialność.

* M. Pluskota „Tortura Non Stop”; w: „Lśnienie. Kultura grozy”; Nr 01 2009; s.6-10.

2011-10-15T19:48:00.000+02:00

"The March of the Black Queen" Queen

Sobota bez dobrej muzyki to sobota stracona.

Na szczęście jest Queen.

2011-10-10T20:58:00.004+02:00

"Nowa Fantastyka" X 2011

Śmiało kroczyć tam, gdzie nie dotarł jeszcze żaden człowiek.

Motto wszystkich produkcji spod znaku Star Treka.

Sentencja, która stanowi idealne podsumowanie październikowego numeru Nowej Fantastyki.

Publicystyka

Omawianie najnowszego numeru Nowej Fantastyki zaczniemy od tekstów publicystycznych. Dlaczego? Po pierwsze, zawsze to jakieś urozmaicenie. Po drugie, właśnie autorom felietonów i artykułów należą się w tym miesiącu największe brawa.

Wojciech Chmielarz swój artykuł („Kreowanie przyszłości”) poprzedza słowami: SF to nieustająca prowokacja dla wynalazców. To inspiracja, do której czasem się przyznają. Aż, strach pomyśleć, gdzie byśmy dzisiaj byli, gdyby nie fantastyka naukowa. Szczerze? Sądzę, że facet ma rację. Można w twórcach science fiction dostrzec swego rodzaju prekursorów, jeżeli chodzi o myśl technologiczną. Oczywiście sama wyobraźnia to za mało, ale idee i pomysły przez nią zrodzone mogą stanowić prawdziwą ucztę dla inżynierów, specjalistów z różnych dziedzin chcących się wykazać. I jeszcze jedno. Cholernie się cieszę, że taki tekst – tekst bardzo silnie promujący fantastykę naukową, obrazujący jej znaczenie dla rozwoju nauki – powstał. Aż strach bowiem pomyśleć, ilu czytelników młodego pokolenia omija science fiction szerokim łukiem.

Artykułem zahaczającym o fantastykę naukową jest również „Jak to się robi z kosmitami”. Autor, Michał Wiśniewski, w ciekawy, przystępny sposób opowiada o kontaktach erotycznych przedstawicieli różnych cywilizacji. Robi to, posługując się zarówno przykładami ze świata filmów (m.in. Avatar, Doktor Who, Gwiezdne Wojny: Powrót Jedi), jak i literatury (m.in. Dworzec Perdido, Granica możliwości, Zmierzch). Dodatkowo tekst został wzbogacony przykuwającymi uwagę czytelnika ilustracjami.

Na uwagę zasługują także teksty Adama Rottera („Co czytają terroryści”) oraz Agnieszki Haski i Jerzego Stachowicza („Radowe szaleństwo”). W pierwszym z nich przyglądamy się terroryzmowi (a dokładnie: jego samotnym bojownikom) obecnemu w kulturze popularnej. Artykuł wciągający, o poważnej treści, poparty konkretnymi przykładami z filmu i literatury, na pewno wart przeczytania. Drugi z tekstów jest opowieścią o radzie, promieniotwórczym pierwiastku od Marii Skłodowskiej-Curie. Historia jego wzlotów i upadków w pierwszej połowie dwudziestego wieku.

Październikowy numer Nowej Fantastyki to także nowy felietonista. Rafał Kosik, bo o nim mowa, krótko acz ciekawie wypowiada się na temat inwigilacji. Stawia pytania o celowość rozbudowywania systemu monitoringu oraz stara się zrozumieć, dokąd nas to może zaprowadzić. Do świata rodem z „Raportu mniejszości”? A może społeczeństwa ograbionego z prywatności? Felieton stawiający czytelnika naprzeciwko konkretnych, niekoniecznie fantastycznych, zagadnień.

Teksty pozostałych felietonistów, Petera Wattsa („Stres i sakrament”) oraz Łukasza Orbitowskiego („Dwie złote monety”), nie zapadły mi szczególnie w pamięć. Być może czytając je ciągle jeszcze miałem w pamięci świetny felieton Rafała Kosika, a może po prostu jestem już troszeczkę zmęczony ich tekstami. Pozostają nadal dobre, ale mam wrażenie, że brakuje w nich jakiegoś powiewu świeżości.

Podsumowując, tym razem to publicystyka Nowej Fantastyki zasługuje na brawa. I to nie tylko dlatego, że przodowały w nich tematy stricte naukowe. Przy żadnym z tekstów nie ziewałem, każdy na swój sposób przykuł moją uwagę, każdy mnie zadowolił. A czytelnik zadowolony, to czytelnik, który sięgnie po kolejny numer czasopisma. Czyż nie o to chodzi?

Proza

Jeżeli chodzi o prozę to pochwalę jedynie tekst Teda Kosmatki. Towarzysząc bohaterom opowiadania „W górę światła”, w pierwszym odruchu pomyślałem, że oto mam przed sobą więzienie rodem z „Miasta ślepców”. Podobnie, jak w powieści José Saramago, ukazana w tekście rzeczywistość to świat pełen przemocy, świat wzbudzający w ludziach najdziksze instynkty, świat do którego sprowadza się jednostki zagrażające społeczeństwu. Na szczęście opowiadanie Kosmatki nie zawiera okropności i takiej ilości wulgaryzmów, co wspomniana powieść portugalskiego pisarza. Tekst wciąga, intryguje i jest podobno jest początkiem jakiejś większej przygody, gdyż Kosmatka planuje rozwinąć go w powieść. Cóż, słuszna linia postępowania.

Pozostałe opowiadania, zarówno polskiego, jak i zagranicznego pochodzenia, przeczytałem, ale nie zrobiły one na mnie większego wrażenia. Urban fantasty – nie cierpię tego określenia, ale chyba pasuje tutaj najlepiej – w wykonaniu Gwyneth Jones („W Lesie Królowej”) to historyjka lekka i przystępna, ale nic poza tym. I postacie i świat mający uchodzić za czarodziejki, jawił mi się jako coś płytkiego, bez większej głębi; świat całkowicie pozbawiony baśniowości.

W prozie polskiej mamy do czynienia przede wszystkim z tekstami, które zajęły I i II miejsce w konkursie literackim 'Władcy Słów'. Wydaje mi się, że przy opowiadaniu Andrzej Radomskiego („Jak lustra”) bawiłem się najlepiej, ale i tak czułem wielki niedosyt. Podobnie było z tekstami innych polskich autorów.

***

Najnowsza Nowa Fantastyka to przede wszystkim dobra publicystyka. Dobra, bo jej autorzy wkroczyli na ścieżki, który już dawno nie były przez nich odwiedzane. Mówię oczywiście o tematach oscylujących wokół fantastyki naukowej. Artykuły poświęcone filmom fantasy, literaturze fantasty i jej bohaterom troszeczkę już mnie znudziły. Mam nadzieję, że naukowo-fantastyczna tematyka październikowego numeru czasopisma to nie jednorazowy wyskok, ale początek zmian na lepsze.

2011-10-09T20:09:00.002+02:00

Filmowy Richard Matheson

Lektura He is Legend: An Anthology Celebrating Richard Matheson, zachęciła mnie do ponownego obejrzenia filmów nakręconych w oparciu o teksty tego amerykańskiego pisarza. Na pierwszy ogień poszedł Pojedynek na szosie Stevena Spielberga. Zabrzmi to dziwnie, ale to ciężarówkę – masywną, brudną i złowrogą – zapamiętam najbardziej. Nie roztrzęsionego Dennisa Weavera i nie kierowcę podnieconego jazdą z szaleńczą prędkością 90 km/h, ale właśnie brązowe auto z napisem FLAMMABLE. W 1973 roku King napisał opowiadanie Trucks, lecz jego czterokołowi bohaterowie nawet w połowie nie emanują tak morderczą i wyrafinowaną wściekłością, jak ciężarówka duetu Spielberg, Matheson. Czyżby dlatego, że ciężarówką Mathesona kierował mimo wszystko człowiek? Psychopata, który być może kilkanaście lat później wcielił się w postać autostopowicza? Wszystko możliwe. Koniec końców, nasz drogowy pirat stracił środek lokomocji. Read the rest of this >>

2011-10-02T21:21:00.001+02:00

"Genezis" Bernard Beckett

W powieści Becketta, punktem wyjścia do rozważań o naturze ewolucji w początkach trzeciego tysiąclecia jest wybuch Trzeciej Wojny Światowej oraz działania niejakiego Platona - milionera zafascynowanego poglądami jednego ze starożytnych uczonych. Głosząc hasła bezpieczeństwa, równowagi i porządku społecznego, powołuje on do życia - odizolowany od wojny i chorób - twór polityczny zwany Republiką. Twór noszący znamiona platońskiej dyktatury filozofów.

Genezis Becketta nie stanowi kolejnego obrazu antyutopii w literaturze, nie należy tej powieści pod tym kątem rozpatrywać, a przynajmniej nie tylko. Autor bowiem nie skupia się na analizie platońskich dogmatów samych w sobie, ale poszukuje czynników zewnętrznych, odpowiedzialnych za nieumiejętne kierowanie projektem starożytnego filozofa. Jak łatwo się domyślić, najsłabszym ogniwem okazuje się człowiek. Read the rest of this >>

2011-09-27T20:13:00.002+02:00

"Podróż do wnętrza Ziemi" Juliusz Verne

“[…] Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa

Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi

Plwajmy na tą skorupą i zstąpmy do głębi…”

Drogi Czytelniku, zakładam, że czytałeś przynajmniej opracowania lektur szkolnych, i wiesz, że słowa Wysockiego z siódmej sceny III części Dziadów są metaforycznym wizerunkiem narodu polskiego, uśpionego, aprobującego poczynania caratu, narodu czekającego jednak na dogodny moment, aby dać upust wewnętrznemu, żarliwemu patriotyzmowi. Nie martw się jednak, nie będę tu rozprawiać o Powstaniu Listopadowym, martyrologii narodowej, ani o polskich romantykach. Spójrz tylko ze mną na ten cytat u góry. Spójrz przewrotnie, choćby nas mieli uznać za bluźnierców, szargających się na narodowe świętości. Read the rest of this >>

2011-09-10T21:26:00.003+02:00

"Nowa Fantastyka" Ix 2011

"- Co kadet zrobiłby, natrafiwszy w patrolu na statek obcej planety? Kadet Pirx otworzył usta, jakby w ten sposób chciał wygonić znajdującą się w nich odpowiedź. Wyglądał jak ostatni na świecie człowiek, który wie, co trzeba robić, spotykając rakiety obcych planet.

-Zbliżyłbym się – powiedział głuchym, dziwnie zgrubiałym głosem."

W najbliższy poniedziałek mija dziewięćdziesiąta rocznica urodzin Stanisława Lema. O zasługach tego pana dla rozwoju fantastyki można by mówić bardzo, bardzo długo, a i tak nie wyczerpałoby się całego tematu. Dlatego też zbliżając się do wrześniowego numeru Nowej Fantastyki, miałem cichą nadzieję na choć niewielki artykuł dedykowany wspomnianemu pisarzowi. Niestety, nadzieja okazała się płonna.

Proza

Na szczęście brak tekstów poświęconych Stanisławowi Lemowi to jedyny minus najnowszego numeru czasopisma. W zasadzie wrześniowa Nowa Fantastyka niczym specjalnym nie różni się od sierpniowej. Ponownie, co mnie oczywiście cieszy, otrzymaliśmy kawał dobrej literatury. I ponownie odnosi się to nie tylko do pisarzy zagranicznych.

Jeżeli chodzi o polskie opowiadania, to pozytywne wrażenia pozostawiają niemalże wszystkie. Krzysztof Kochański w Martwym Siuksie i pianiście Joe przenosi czytelnika do świata łączącego elementy amerykańskiego westernu oraz, choć w mniejszym stopniu, klasycznego science fiction. Bohaterem opowiadania jest tytułowy muzyk, który dnia pewnego i parnego wychodzi z roli barowego grajka i rzuca wyzwanie trójce rewolwerowców. Za lekturą Martwego Siuksa…przemawia przede wszystkim owa niezapomniana atmosfera Dzikiego Zachodu, gdzie niepozornie wyglądający człowieczyna postanawia zrobić coś dobrego.

Nie wiem, czy redaktorzy Nowej Fantastyki, idąc śladem wydawnictwa Sine Qua Non postanowili złożyć hołd Richardowi Mathesonowi, ale opowiadanie Dzieci to nasza przyszłość właśnie prozę tego pana najbardziej mi przypomniało. "Koniec nadszedł nagle. Jechałam do pracy, w radiu didżej puścił piosenkę grupy Blind Melon „No Rain”. To było 21 października. (…) A potem wybuchła ciemność."** Dzieci… to historia człowieczeństwa, która nieoczekiwanie dobiega końca. W Jestem Legendą byliśmy świadkami walki genialnego naukowca z hordami ‘ludzi zarażonych’. W tekście Roberta Ziębińskiego jest na odwrót. To zmagania i zwyczaje tych ‘odmienionych’ obserwujemy. I muszę Wam powiedzieć: makabryczne są to obrządki…

Ostatnim opowiadaniem polskiego autorstwa, o którym chciałbym wspomnieć jest Inwazja Andrzeja Miszczaka. Zgodnie z tym, o czym możemy przeczytać w notce o autorze, tekst jest "i nawiązaniem i hołdem złożonym słynnemu opowiadaniu „Test” Stanisława Lema".*** Tym razem jednak podróż kadetów obserwujemy nie oczyma kadeta Pirxa, ale jego kolegi Boersta. Kolegi, który u Lema uchodził za wzór cnót do naśladowania, natomiast u Miszczaka… ma on troszeczkę mniej powodów do zadowolenia. Widocznie zajęcia z profesorem Oślą Łączką nie do końca mu się przysłużyły; szczególnie zajęcia poświęcone kontaktom międzyplanetarnym.

Proza zagraniczna to dla mnie przede wszystkim Jonathan Howard i jego Wejście króla demonów. Postać nekromanty Johannesa Cabala przypadła mi do gustu już po kilku pierwszych wersach; podobnie jak i jego opowieść o demonie buszującym w prowincjonalnym teatrze Allahambra. Wciągająca fabuła, intrygująca akcja i świetne szkice Piotra Rosnera sprawiły, że od opowiadanie nie sposób się oderwać nawet na parę minut. Po cichu liczę, że powieść Johannes Cabal: Nekromanta, która według wszystkich znaków na ziemi i niebie ukaże się w 2012 roku nakładem wydawnictwa MAG, będzie równie interesująca.

Zadowoleni będą również fani Toma Holta, którzy mają okazję zapoznać się nie tylko z opowiadaniem Jeszcze Większy Zderzacz Hadronów, ale również wywiadem z jego autorem (Piszę to, co ludzie chcą czytać). Podobnie jak lektura powieści Ziemia, powietrze, ogień i… budyń, historia nierozgarniętego Martina Beecha, zaplątanego w serię niefortunnych zdarzeń, wywołuje na twarzy czytelnika uśmiech, i to taki od ucha do ucha. Jeżeli miałbym się do czegoś przyczepić, byłyby to kwestie dotyczące fizyki i matematyki poruszane przez brytyjskiego pisarza. Wiecie, z wykształcenia jestem humanistą i pewnie zagadnienia nie były dla mnie do końca jasne.

Publicystyka

W publicystyce dominuje tematyka filmowo-serialowa. Pierwsza skupia się na najnowszej ekranizacji przygód Conana z Cymerii, "barbarzyńcy o posępnych oczach, z mieczem w ręce"**** oraz na wywiadzie z aktorem, który się w niego wciela – Jasonem Mamoą (Nie oglądałem oryginalnego „Conana”). Także przy okazji premiery trójwymiarowego Conana, Bartosz Czartoryski w tekście Dziedzictwo Conana przypomina czytelnikom całe rzesze innych barbarzyńców, począwszy od postaci wykreowanych przez Roberta Howarda, a skończywszy na He-manie z Eternii. Tekst ten to świetny artykuł, który szczerze polecam wszystkim fanom heroic fantasy. Część serialowa działu publicystycznego to rzut oka na fantastykę w telewizji brytyjskiej (Marek Grzywacz Nowa Brytania) oraz zestawienie fantastycznych seriali dokonane przez Jerzego Rzymowskiego (Fantastyczny sezon serialowy 2011-2012. Hity. Porażki i wątpliwości). Nigdy nie byłem i prawdopodobnie nie będę wielkim miłośnikiem telewizji, ale fajnie, że Nowa Fantastyka dedykowała kilka stron owej tematyce. Jako serialowy laik będę miał chociaż niewielkie pojęcie, od których produkcji należy trzymać się z daleka.

Wrześniowy numer Nowej Fantastyki to kolejne felietony Jakuba Ćwieka – słówko o niecodziennym pomyśle Guillermo del Toro (To wszystko z nudów) – oraz Łukasza Orbitowskiego, który wspomina film, gdzie zamordowano Boga (Trup na niebie). Powiem to, co powiedziałem ostatnio: obaj pisarze przyzwyczaili nas do dobrego poziomu swoich tekstów i obaj nie zawodzą.

***

Wrzesień na łamach Nowej Fantastyki to świetna rozrywka zwłaszcza jeśli chodzi o literaturę. Publicystyka jak zwykle troszeczkę kuleje, ale widać postępy także w tej materii – najbardziej w felietonie Petera Wattsa Empatia ulepszonego miliardera. Tym razem autor skupia się na jednym temacie, mianowicie farmaceutykach mających naprowadzać ludzi na jedynie słuszną moralnie drogę. Podobno.

* S. Lem Opowieści o pilocie Pirxie. Test; Biblioteka Gazety Wyborczej; Warszawa 2008; s.5-6.

** R. Ziębiński Dzieci to nasza przyszłość; w: Nowa Fantastyka; Prószyński i S-ka; Warszawa 2011; s.31.

*** A. Mieszczak Inwazja; w: Nowa Fantastyka; Prószyński i S-ka; Warszawa 2011; s.38.

**** R. E. Howard Feniks na mieczu; cyt. za. Nowa Fantastyka; Prószyński i S-ka; Warszawa 2011; s.4.

2011-09-04T13:39:00.000+02:00

"Let's do it" Cole Porter

"O północy w Paryżu". Wczorajszy wieczór upłynął pod znakiem Woody'ego Allena i to był dobry wieczór. Zarówno film, jak i jego oprawa muzyczna - zwłaszcza piosenka Cole'a Portera -, zrobiły na mnie piorunujące wrażenie. Podobnie, jak i Paryż dwudziestolecia międzywojennego :]

2011-08-28T07:35:00.004+02:00

"Rakietowe szlaki" (tom I) red. Lech Jęczmyk

W przedmowie niniejszej antologii (Lech Jęczmyk Na wstecznym biegu) czytamy: „Dlaczego postanowiliśmy z Wojtkiem Sedeńką i Solarisem wydać wybór starej science fiction z lat sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego stulecia? (...) uznaliśmy, że świat zaludnili zupełnie nowi ludzie, i byłoby żal, gdyby ominęła ich przyjemność lektury tych historii”.* Krótko i na temat. Czy wystarczająco na tyle, aby rzeczywiście zachęcić do lektury wszystkich „zupełnie nowych ludzi”? Na pewno nie. Obawiam się, że większość młodego pokolenia nawet nie zerknie na Rakietowe szlaki, gdyż kolokwialnie mówiąc: to nie ich klimaty. Epoka literatury science fiction, mającej stricte naukowy charakter, dobiega końca. Dziś na topie jest zupełnie inny rodzaj science fiction, jej forma przeintelektualizowana, której daleko do fantastyki naukowej z drugiej połowy ubiegłego stulecia. Po antologię Lecha Jęczmyka sięgnie zapewne pokolenie starsze oraz nieliczni przedstawiciele młodego, którzy tęsknią za klasykami pokroju powieści Aldissa. Mam nadzieję, że się mylę.

Na Rakietowe szlaki przyszło nam czekać dwa lata, ale było warto. Redaktor Jęczmyk, podsumowując ów dwuletni okres wysiłków, miał stuprocentową rację mówiąc, że zbiór ten to kawał dobrej literatury. Dobrej zarówno pod względem językowym – z Różą dla Eklezjastesa i Skalpelem Occama na pierwszym miejscu – jak i tematycznym. Wszystkich napaleńców od razu jednak ostrzegam, że cały czas rozmawiamy o tekstach pisarzy drugiej połowy dwudziestego wieku, tekstach oscylujących wokół motywów klasycznych, oddalonych od chociażby popularnego ostatnio steampunku czy cyberpunku. Rakietowe szlaki to przede wszystkim opowiadania mające odświeżyć współczesnemu odbiorcy ułamek literackiej historii pierwszego kontaktu z przedstawicielami innych gatunków, ale nie tylko. W zbiorze nie zabraknie tekstów poświęconych zagadnieniom czasoprzestrzeni (Powolne ptaki, Człowiek ze swoim czasem), fantastyki socjologicznej (Profesor opuszcza scenę, Ci, którzy odchodzą z Omelas) oraz tematów około fantastycznych, co nie znaczy jednak, że mniej ciekawych (Tajemniczy dom). Mnogość poruszanych w tekstach zagadnień, motywów powinna zadowolić nawet najwybredniejszych, o ile będą pamiętać o celu, jaki przyświecał wydaniu Rakietowych szlaków made in Solaris. Klasyka przede wszystkim.

Klasyka klasyką, ale Rakietowe szlaki spółki Sedeńko-Jęczmyk naprawdę robią wrażenie. I nie mówię tylko o wybranych do zbioru tekstach – gdy spojrzycie na spis treści zrozumiecie, że nie potrzebują one reklamy – ale o sposobie w jaki zostały zaprezentowane. Opowiadania zostały dobrane na zasadzie kontrastu. Oczywiście są to tylko spekulacje, ale sądzę, że aby dotrzeć do jak najszerszego grona odbiorców twórcy niniejszej antologii kierowali się prostą i idealną w tym wypadku zasadą: dla każdego coś miłego. Tak więc uspokajam wszystkich, którzy słowo „klasyka” kojarzą z prostymi i mało ciekawymi tematami. Dzięki wspomnianej już zasadzie, obok opowiadań wymagających od czytelnika choćby odrobiny zastanowienia znalazły się i typowe teksty rozrywkowe, lekkie i przyjemne w lekturze. Mówiąc o pierwszej grupie, mam na myśli przede wszystkim Porwanie w powietrzu Johna Varleya, będące ukłonem w stronę genetyczno-biologicznych fascynacji autora, Skalpel Occama Theodore’a Strugeona oraz krótki, ale jakże treściwy tekst Ursuli Le Guin (Ci, którzy odchodzą z Omelas). Do tego worka wrzuciłbym również Ubranie na miarę Jamesa White’a, będące na pierwszy rzut oka żartobliwą, ale w gruncie rzeczy bardzo dojrzałą – ukazującą nie wielkie, ale maleńkie trudności podczas spotkanie dwóch odmiennych kultur – wizją kontaktu ludzkości z cywilizacją pozaziemską oraz opowiadanie Briana Aldissa Człowiek ze swoim czasem, które w mojej ocenie jest najlepszym utworem w antologii.

Idźmy dalej. „Stara, dobra science fiction (...) bawi, śmieszy, porywa, wciąż zaskakuje”,** zgadza się? Zgadza. Nie chcąc nudzić czytelników, fantastyka naukowa powinna od czasu do czasu uciec od zbędnego momentami intelektualizowania, oderwać od cyfrowego mędrkowania i przybrać postać najczystszej rozrywki, oczywiście rozrywki inteligentnej. Ideałem pod tym względem są dla mnie Dzienniki gwiazdowe Stanisława Lema, do których często wracam i będę wracał, gdyż śmiem twierdzić, że dzisiejsza science fiction nie jest w stanie ich zastąpić. Mając w pamięci powyższe, tym bardziej ucieszyłem się, widząc w Rakietowych szlakach opowiadania, których głównym zadaniem było właśnie wywołanie u czytelnika uśmiechu na twarzy. Szczególne wrażenie wywarła na mnie opowieść o wieśniakach mutantach, czyli rodzince Hogbenów autorstwa Henry’ego Kuttnera oraz utwór Williama Tenna Bernie Faust. Oczywiście w innych opowiadaniach również nie brakuje elementów humoru (np. Kontrolex, To niemożliwe), ale dwa wyżej przytoczone teksty najlepiej udowadniają, że dobra science fiction potrafi nie tylko zmuszać do myślenia, lecz także bawić.

Redaktor Rakietowych szlaków pisze: „Fenomen science fiction jako odrębnego rodzaju literatury i filmu, więcej swoistej popkultury z własnymi nagrodami, zjazdami i wielkimi mistrzami prawdopodobnie dobiega końca”.*** Prawda, współczesnej science fiction coraz dalej do jej korzeni. Od czasu do czasu pojawiają się na horyzoncie pisarze, którzy próbują do niej nawiązywać, ale trudno mówić o jakiejś większej fali. Dlatego tak ważna jest promocja klasyki, przypominanie autorów tworzących w czasach pełnego rozkwitu czystej fantastyki naukowej. I dlatego też tak ważne jest, aby takich antologii jak Rakietowe szlaki powstawało jak najwięcej.

* Rakietowe szlaki 1, red. Lech Jęczmyk, Stawiguda 2011, s.7.

** Tamże, s. tylna okładka.

*** Tamże, s.11.

2011-08-25T23:12:00.003+02:00

"Dzienniki gwiazdowe. Podróż siódma" Stanisław Lem

Nie przepadam za współczesną fantastyką. Nie znaczy to jednak, że jej nie czytam. Będąc przyciśniętym do muru rezerwuję miesięcznie kilkadziesiąt godzin dla wydawniczych nowości, ale robię to niechętnie. Oczywiście, zdarzają się teksty, które podnoszą u mnie poziom endorfin, ale ma to miejsce bardzo rzadko, co jest po części także i moją winą. Zdecydowanie za mało czasu poświęcam wyszukiwaniu „wartościowych pisarzy” – „wartościowych” w moim rozumieniu – i zbyt szybko daję za wygraną. Być może szukając skrupulatniej odkryłbym niezliczone pokłady świetnej literatury. Być może... Na szczęście bądź nieszczęście, zależy jak na to spojrzeć, nie zwykłem marnować czasu i sił na gdybanie. Wolę spacer i piwko ze znajomymi. Wolę wrócić do klasyków, a poszukiwania wiatru w polu pozostawić innym. Read the rest of this>>

2011-08-24T21:06:00.005+02:00

"Dwa lata wakacji" Juliusz Verne

Czy będąc dzieckiem, nie marzyliście o przeżyciu przygody na bezludnej wyspie? Czy oglądając filmy lub czytając książki o rozmaitych Robinsonach, wyspach pełnych skarbów, nie chcieliście doświadczyć losu rozbitka próbującego przetrwać na egzotycznym lądzie? Choć los rozbitków, pozbawionych wielu niezbędnych do życia przedmiotów, wydawał się nie do pozazdroszczenia, to chęć przeżycia przygody i sprawdzenia się w ekstremalnej sytuacji była silniejsza. Do tej pory pamiętam, jak z podwórkowymi kolegami chroniliśmy się w podbalkonowych jaskiniach, polowaliśmy dzidami z patyków na wyimaginowane króliki i tygrysy oraz gotowaliśmy zupę z babki i trawy. Read the rest of this>>

2011-08-23T18:05:00.000+02:00

"Bei Mir Bist Du Schon" Janis Siegel

Kawałek pochodzi z filmu "Dzieci Swinga", w którym możemy obserwować między innymi popisy Christiana Bale'a. Jeden z ulubionych filmów mojej żony. Ekh, w sumie ja także darzę go sympatią.

2011-08-21T14:48:00.003+02:00

"Nowa Fantastyka" VIII 2011

Nowa Fantastyka nabiera wiatru w żagle. Jeszcze kilka miesięcy temu daleki byłem od wypisywania jakichkolwiek pochlebstw pod adresem tego czasopisma, ale biorąc pod uwagę jego ostatnie cztery numery, zmuszony jestem delikatnie zweryfikować swoje nastawienie. Nigdy jednak nie jest tak dobrze, żeby nie mogło być lepiej. Niemniej widać pewien postęp – zwłaszcza jeżeli chodzi o publikowaną prozę – który, jak sądzę, jest zapowiedzią kolejnych pozytywnych przemian w czasopiśmie.

Proza

Omawiając sierpniowy numer Nowej Fantastyki, wypadałoby zacząć od prozy, gdyż to przede wszystkim dzięki niej warto pisać o niniejszym miesięczniku. Zanim jednak przejdziemy do konkretów, słówko wyjaśnienia. Mówiąc o progresie działu dedykowanego opowiadaniom, miałem na myśli zarówno jego część zagraniczną, jak i polską. To bardzo ważne, gdyż ostatnimi czasy nie miałem zbyt wielu okazji do chwalenia rodzimych autorów.

Tekstem zasługującym w mojej ocenie na największe brawa jest „Zbieracz” Piotra Cieleckiego, łodzianina z pochodzenia, który pod koniec roku bieżącego planuje wydać swoją debiutancką powieść. Historia dziennikarza uwikłanego w nie do końca dla niego jasną intrygę rodem z dickowej rzeczywistości to opowiadanie, przy którym z pewnością warto zatrzymać się na dłużej. Dobrze zarysowane postaci – pozbawione zbyt rozbudowanej i wzmocnionej niepotrzebnymi przymiotnikami charakterystyki – ,wciągająca akcja oraz smaczne kąski o przyczynowości rządzącej światem, to świetna lektura na sierpniowe wieczory.

Tęsknicie za dobrym starym humorem pana Kuttnera? Jeżeli tak, to czytając opowiadanie dwójki autorów – Paula Brandona i Jacka Danna – nie powinniście się zawieść. „Metamorfoza Targa” to lekka i przyjemna w odbiorze opowieść o Hegemonie Targu, Upiornej Przepotężności i Władcy Infernoru; jednym słowem: opowieść, wydawałoby się, o bardzo złym facecie. Piszę 'wydawałoby się', gdyż wspomniany władca ma problemy natury osobowościowej. Zaprawdę powiadam Wam: „Metamorfoza Targa” wywołuje uśmiech na twarzy.

Dobry poziom prezentuje także amerykańska pisarka Yoon Ha Lee, która opowieścią „Skrzydlate miasto” udowadnia, że fantasy chwytające za serce to nie tylko średniowiecznopodobne heroic fantasy, ale także fantasy nawiązujące do czasów starożytnych oraz kultury żydowskiej. Głównym bohaterem jest Chukash – golem, istota z tradycji żydowskiej, ulepiona z gliny i ożywiona dzięki tajemnym rytuałom – któremu towarzyszy mrocznie odmalowana historia wspomnianego miasta.

Podsumowując, proza z sierpniowej Nowej Fantastyki prezentuje się więcej niż dobrze. Widać – i to nie tylko po tym numerze – że powierzenie Działu Literatury Obcej Marcinowi Zwierzchowskiemu wyszło czasopismu na dobre. Poziom prezentowanych tekstów wzrasta, co oczywiście cieszy czytelników.

I jeszcze jedno: w sierpniowej Nowej Fantastyce pojawia się także debiutant, Andrzej Tuchorski. Niestety tekst jego autorstwa – „Nemezis” – nie przypadł mi do gustu. Czego zabrakło? Oryginalności. Nie przepadam za fantasy, a za fantasy sztampowym tym bardziej. Cóż, tak jak powiedziałem: nigdy nie jest tak dobrze, żeby nie mogło być lepiej.

Publicystyka

Jeżeli chodzi o dział poświęcony publicystyce, to mogłoby być troszeczkę lepiej.

Najkorzystniej wypada czterostronicowa rozmowa z Georgem Martinem („Ciężko jest zabijać swoje dzieci”), która powinien zadowolić wszystkich fanów autora „Pieśni lodu i ognia”. W wywiadzie – z przyczyn oczywistych ukierunkowanym na serial „Gra o tron” – nie zabrakło, na szczęście, zwykłych ciekawostek z życia pisarza. Moim numerem jeden jest anegdotka związana z nagrodą Hugo Losers Party, która rozbawiła mnie do łez. Sądzę, że właśnie dla takich 'smaczków' warto czytać wszelkiego rodzaju rozmowy z lubianymi i podziwianymi ludźmi. Dobry wywiad to wywiad wyważony, w którym znajdzie się miejsce także na tematy lżejsze.

Tekstami wartymi uwagi są również „Obrazki z lamusa, czyli rysunki przyszłości” duetu Agnieszka Haska, Jerzy Stachowicz – słówko o tym, jak wyobrażano sobie dwudziesty pierwszy wiek – oraz felietony Jakuba Ćwieka („And the (wstawić) goes to”) oraz Łukasza Orbitowskiego („Psychodeliczne prosię”). Obaj pisarze przyzwyczaili nas do dobrego poziomu swoich tekstów i obaj nie zawodzą.

Na zakończenie - rozczarowany jestem tekstem Petera Wattsa („Rak, dla większego dobra”). Nie wiem, czego oczekiwałem, ale na pewno nie zlepku informacji. A do tego sprowadza się cały felieton. Trochę o interesach Wattsa z Nową Fantastyką, ciut o filmie „Coś”, ewolucji somatycznej oraz noweli „Rzeczy”. Wierzę, że kolejne wyznania Wattsa będą bardziej przemyślane.

***

I to tyle. Mam nadzieję, że Was nie zanudziłem.

Sierpniowy numer Nowej Fantastyki nie zawodzi, zwłaszcza pod względem poziomu drukowanych opowiadań. Widać, że ludzie dbający o poziom czasopisma wzięli sobie do serca uwagi czytelników i uważniej zaczęli dobierać mające się ukazać teksty. Brawa dla nich.

2011-08-21T11:58:00.003+02:00

"Critters"

Istnieje granica ludzkiej wyobraźni? Nie sądzę, gdyż o ile pamięć mnie nie myli jest to równocześnie granica ludzkiej głupoty, a ta jak wiadomo jest wielkością nieskończoną. Świadectw jej obecności jest doprawdy bardzo wiele, wystarczy tylko uważnie rozejrzeć się wokół siebie. Ostatnio, leżąc opatuleni kocem i uganiając się za filmem na kolację, natrafiliśmy na Attack of the Killer Tomatoes!. Pomimo licznych argumentów przemawiających na korzyść niesfornych pomidorów nie przekonałem do nich żony. Szkoda. Niemniej, obiecałem jej, że do tematu pomidorów wrócimy. I wróciliśmy. Podczas niedzielnego śniadania.

Jeżeli zaś chodzi o sobotni wieczór to przegrałem bitwę, ale nie wojnę. Koniec końców obejrzeliśmy – choć w przypadku Oli to może za mocne słowo – przygody małych czarnych włochatych kuleczek; krwiożerczych of course. Krytowie rządzą! Zapewne będzie Wam trudno w to uwierzyć, ale mając lat kilka naprawdę bałem się tych kosmicznych drani. Ich maniery podczas jedzenia przyprawiały mnie o mdłości. Ich niepohamowany apetyt sprawiał, że często zasłaniałem oczy rękoma. Krytersi tak po prostu i zwyczajnie wywoływały u mnie gęsią skórkę, a seans kończyłem przed sceną finałową. Nie mogłem ryzykować. W mojej szafie mieściło się już nadto potworów i dla Krytów nie było w niej miejsca. Jak jednak pokazało życie, ciągnie wilka do lasu. W wieku dwudziestu siedmiu lat dorobiłem się kolejnej szafy.

Critters Stephena Hereka to kino dla osób o mocnych nerwach i bardzo, ale to bardzo dużej wyobraźni. Nie wiem czy zaliczam się do takowych, lecz prawdą jest, że tym razem wytrzymałem do końca seansu, dzielnie unikając zębów małych sukinsynów. Po co się narażałem? Jak wspomniałem: ciągnie wilka do lasu. Historie o Krytach zawsze wywoływały u mnie dziwną nostalgię na starymi dobrymi czasami, czasami pełnymi kaset VHS – w mojej miejscowości funkcjonowały trzy „wypożyczalnie video” – i odtwarzaczy niszczących ich taśmy, czasami gdy dopiero nieśmiało wkraczałem w świat grozy.

A właśnie, skoro jesteśmy przy temacie grozy to film nie jest arcydziełem pod względem technicznym. Niemalże na każdym kroku widać, że jest to film z gatunku niskobudżetowych. Głównym polem walki farmera Browna i jego rodzinki z gnojkami pochodzenia kosmicznego jest typowa amerykańska farma, jedna z tych leżących na uboczu, z dala od małomiasteczkowego zgiełku. Ot, drewniany dom, stodoła z romantycznym stryszkiem – takie wiejskie miejsce schadzek – oraz garaż, w którym farmer od czasu do czasu zabawia się w mechanika. Jeżeli chodzi o samych Krytów to były one animowane na dwa sposoby. Do ich przedstawienia używano, w zależności od sytuacji, albo włochatych kul (Krytowie toczący się) albo kukiełek nakładanych na dłonie (Krytowie gryzący, mówiący). Jak widać efekty specjalne to absolutne mistrzostwo prostoty.

Czy Critters to również mistrzostwo głupoty? Wszystko zależy od indywidualnego podejścia. Film oglądałem kilka razy i nigdy nie kojarzył mi się z czymś negatywnym. Być może wpływ na moją ocenę ma fakt, że był to jeden z pierwszych horrorów – z elementami science fiction – przeze mnie obejrzanych. Wiecie, jestem osobą sentymentalną, dla mnie historia o ciągle głodnych Krytach zawsze będzie historią kultową i będę do niej wracał wielokrotnie. Pamiętajcie, linia oddzielająca głupotę od geniuszu jest bardzo cienka.

2011-08-06T15:15:00.001+02:00

"The Blower's Daughter" Damien Rice

Świetny film. Świetna muzyka.

2011-08-01T06:17:00.006+02:00

"Ręka mistrza" Stephen King

Co skłania nas do sięgania po książki Stephena Kinga? Odpowiedź jest prosta: w dużym stopniu nazwisko. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat skromnie zarabiający nauczyciel języka angielskiego uczynił ze swojego nazwiska prawdziwą kopalnię złota. Dzięki samozaparciu, ciężkiej rzemieślniczej pracy oraz kształtowanemu przez lata stylowi wypowiedzi uczynił z „Kinga” markę tak silną, że prawdopodobnie do końca życia kwestie finansowe nie będą spędzały mu snu z powiek. I bardzo dobrze. Zawsze byłem zdania, że jeżeli ktoś jest dobry w tym co robi, to powinien za to otrzymywać godziwą zapłatę. King jest pisarzem dobrym i płodnym, zatem jego interes się kręci.

Patrząc na ilość wznowień powieści i opowiadań Stephena Kinga na rynku polskim stwierdzam, że Polacy także dokładają starań, aby kingowy biznes przynosił zyski. Oczywiście nie wszyscy wyczekują z zapartym tchem na kolejne teksty mistrza, ale zdarzają się pasjonaci, którzy poza Kingiem świata nie widzą, bądź widzą zaledwie niewielką jego część. Książką do premiery której odliczałem dni i godziny była Ręka mistrza. Powiem jedno: było warto.

Powiew przeszłości

Od jakiegoś czasu krążą opinie, że literacka forma Stephena Kinga spada. Nigdy nie poświęcałem tym rewelacjom większej uwagi, ale między Bogiem a prawdą większą sympatią darzę teksty pisarza z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych niż te bardziej współczesne. Nie ma co ukrywać. To pierwsze autorskie kroki pisarza z Bangor przyciągnęły moją uwagę jako czytelnika i tak naprawdę to właśnie one z uwagi na novum, jakie wprowadziły do literatury grozy, sprawiły, że mój kontakt z Kingiem jest od kilkunastu lat stały i nieprzerwany. Takie tytuły jak Nocna zmiana, Lśnienie, Wielki marsz, Cmętarz zwieżąt czy To postrzegam jako wzorzec kingowej doskonałości, do którego powinny dążyć wszystkie inne teksty Stephena Kinga.

W mojej ocenie Ręka mistrza jest pierwszym tekstem od wielu lat, któremu do kingowego wzorca jest najbliżej. Dlaczego? Trudno odpowiedzieć na to pytanie jednoznacznie; na sukces powieści złożyło się wiele czynników. Począwszy od świetnie zarysowanych głównych postaci, o których opowiem za chwilę, a skończywszy na motywie przewodnim.

Wspomniałem już, że w twórczość Stephena Kinga cenię za jej wkład w rozwój powieści grozy. Jednak odświeżenie pomysłów klasyków horroru, dostosowanie tych pomysłów do wymogów powieści współczesnej i oczekiwań czytelników z końca dwudziestego wieku to nie wszystko. Sięgając po Rękę mistrza należy spodziewać się powieści łączącej klasyczny motyw grozy – charakterystyczny chociażby dla prozy Lovecrafta – z pisarstwem przywodzącym na myśl twórców epoki pozytywizmu. Z pisarstwem autorów dziewiętnastowiecznych, którzy przystępując do pracy nad tekstem kreowali świat rzeczywisty w sposób rzetelny, oparty na empirycznej metodzie poznawczej. Świętością dla tych autorów było między innymi dokładne prezentowanie postaci – z uwzględnieniem ich zewnętrznej i emocjonalnej natury, której Kingowi także nie sposób odmówić.

Podsumowując ten wątek, Ręka mistrza powiewem wielkiej przeszłości. Po niezbyt ciepło przyjętej powieści Blaze z 2007 roku, czytelnicy otrzymali historię najwyższych lotów. Powieść mogącą bez obaw stanąć do walki z takimi tytułami jak Bastion czy To.

Doświadczeni przez Kinga

Proza Kinga jest bardzo bogata w bohaterów wartych zapamiętania; żeby wymienić tylko Jacka Torrance’a, Rolanda Deschaina czy Andy Dufresne’a. Prawa gatunku, w którym specjalizuje się King, są jednak nieubłagane i większość postaci przez niego kreowanych to jednostki ciężko doświadczane przez życie. Od czasu do czasu pojawi się wyjątek, ale jak każdy wyjątek potwierdza on tylko regułę.

Postacią numer jeden w Ręce mistrza jest amerykańskie dziecko sukcesu, właściciel dobrze prosperującej firmy budowlanej „Freemantle Company”. Edgar Freemantle – bo o nim mowa – ma kochającą żonę, cudowne dzieci, piękny dom i świetlaną przyszłość przed sobą. Jest przykładem twardego faceta, który rozkręcając własny biznes nie dał pożreć się starym wilkom branży budowlanej i wyszedł na swoje. Niestety tuż przed pięćdziesiątką przydarzył się Edgarowi dość poważny wypadek – jego „wypasiony na maksa dodge ram”* miał bliskie spotkanie z dwunastopiętrowym dźwigiem, w wyniku którego doszło do uszkodzonia mózgu, kilku połamanych żeber, konieczności życia bez prawej ręki, rozwodu z żoną i konieczności szukania nowego lokum. Cóż, nic nie trwa wiecznie, a już na pewno nie szczęście kingowych postaci.

Nowe życie Edgara rozpoczyna się na Florydzie, konkretnie na wyspie Duma Key – malowniczym skrawku lądu podzielonym pomiędzy pofałdowaną wydmami plażę i gęstwinę bujnej roślinności. To właśnie na niej doświadczony przez los budowlaniec odkrywa w sobie nowe zamiłowanie; mianowicie zaczyna malować. Początkowo nieśmiało, później z coraz większą pewnością siebie, rosnącą wprost proporcjonalnie do wzrastającego napięcia w książce. Wkrótce okazuje się, że malarski talent Edgara Freemantle’a to coś więcej niż bazgroły rekonwalescenta.

Inną postacią, bez której urok książki z pewnością nie byłby taki sam, jest prawnik – tajemnicza persona wyspy – Jerome Wireman. Gdzie tkwi siła postaci Wiremana? Nie wiem. Moją uwagę przykuł inteligencją, poczuciem humoru oraz pogodą ducha, która nie umarła w nim wraz ze śmiercią jego żony i córeczki. Tak, Jerome to kolejny bohater doświadczony przez Kinga. Wireman bardzo szybko dogaduje się z Edgarem, dla którego staje się kimś w rodzaju przewodnika po Duma Key. Przyjacielem na dobre i złe, przyjacielem nie zważającym na zło zamieszkujące wyspę.

Zarówno Edgar Freemantle, jak i Jerome Wireman to postacie ciężko potraktowane przez los, przeznaczenie czy jakkolwiek nazwać to, co pokierowało ich życiem. Pisząc ich historię, King szczególny nacisk położył na wewnętrzne przeżycia bohaterów, na targające nimi rozterki i na uczucia. To właśnie z uwagi na duchową sferę książki warto po nią sięgnąć.

Rękę mistrza mógłbym polecić każdemu. Jednak w pierwszej kolejności polecam osobom, które z twórczością Stephena Kinga nie mieli wcześniej do czynienia. Niniejsza powieść przekona Was, że horror to nie tylko głupiutkie straszydła wyskakujące z szaf, lecz również emocjonalna podróż. Czytelnicy, którzy z Kingiem mieli styczność już wcześniej, też nie będą zawiedzeni. Historia Edgara Freemantle’a to prawdziwa uczta, King w najlepszym wydaniu.

* S. King Ręka mistrza; Prószyński i S-ka; Warszawa 2008; s.11.

2011-07-31T21:08:00.004+02:00

"Drugie przekroczenie Styksu" Ian MacLeod

Drugie przekroczenie Styksu (Recrossing the Styx) to jedno z ostatnich opowiadań Iana MacLeoda, opublikowane po raz pierwszy w Fantasy & Science Fiction na przełomie lipca i sierpnia 2010 r. Zapoznałem się z nim niecały miesiąc temu dzięki wydawnictwu Powergraph oraz w wiosennemu numerowi polskiej edycji wspomnianego czasopisma. Zapoznałem i przekonałem, że warto czekać na Wake Up and Dream. Dlaczego?

Autorów łączących fantastykę z innymi gatunkami darzę szczególną sympatią, gdyż poprzez swoją twórczość próbują wprowadzić fantastykę na salony literatury współczesnej, przełamać stereotypy i pokazać, że fantasy/science fiction to nie tylko teksty dla młodych. Czy swoim pisarstwem nie wykazują się więc literacką odwagą? Read the rest of this entry >>

2011-07-16T09:19:00.006+02:00

"Słońce Słońc" Karl Schroeder

(sharinada na facebooku)

(książki.zaginiona-biblioteka.pl)

Sięganie po autora debiutującego powieścią na polskim rynku czytelniczym zawsze niesie ze sobą ryzyko. A jeżeli pisarstwo Pana X nie będzie tym, na co czekaliśmy przez ostatnie tygodnie? W końcu opowiadanie rządzi się innymi prawami niż książka. Medialny szum zrobił swoje i zapowiada się dobrych czterysta stron tekstu, lecz między Bogiem a prawdą nikt nie może być niczego pewien. Nawet najlepiej rozreklamowana historia może okazać się literackim bełkotem, za który – gdybyśmy wiedzieli – nie zapłacilibyśmy złamanego grosza. Szczęśliwie dla czytelników i wydawcy powyższy scenariusz nie dotyczy pierwszej księgi Virgi. Przy lekturze Słońca Słońc Karla Schroedera bawiłem się znakomicie i tym samym mam cichą nadzieję, że Andrzej Jakubiec nie poprzestanie na jednym, ale pokusi się także o kolejne teksty kanadyjskiego pisarza.

Nie tak dawno przeczytałem, że przewaga fantasy nad science fiction wynika po części z faktu kreowania przez spadkobierców Tolkiena światów o wiele atrakcyjniejszych dla czytelnika niż rzeczywistość fantastyczno-naukowa. Czy autor wypowiedzi miał rację pisząc te słowa? Choć prawda, jak zawsze, leży gdzieś pośrodku, to jednak nie ukrywajmy: przeciętny czytelnik częściej sięga po fantasy niż science fiction, gdyż jest ono zwyczajnie przystępniejsze w odbiorze. Książki ukazujące się pod szyldem fantastyki naukowej cieszą się dużo mniejszym powodzeniem. Mając na uwadze powyższe, siłą rzeczy martwiłem się o powieść Karla Schroedera. Bądź co bądź okładka wyraźnie sugeruje potencjalnemu odbiorcy, z czym przyjdzie mu się zmierzyć. Takie mniej więcej myśli zaprzątały mą głowę przed lekturą Słońca Słońc.

Oczywiście myliłem się i obawiałem niepotrzebnie, bo siła wspomnianego tekstu tkwi właśnie w wykreowanej przez autora rzeczywistości. Zainteresowanych niniejszą książką zapewniam, że czytając Słońce Słońc nie będą musieli trzymać na kolanach słownika wyjaśniającego chociażby podstawowe pojęcia z fizyki czy astronomii. Owszem, brakuje w fantastyce naukowej twórców umiejących w prosty i żywy sposób docierać do wyobraźni czytelników, ale Karl Schroeder z pewnością do nich nie należy. Już po kilkudziesięciu stronach tekstu widać, że kanadyjski pisarz odrobił zadanie domowe i zapoznał się z oczekiwaniami miłośników literatury fantastycznej. Przystępując do tworzenia świata, znanego pod nazwą Virga, zrobił coś, co jak sądzę, zapewni mu zwolenników zarówno ze strony fanów fantasy, jak i science fiction. Parafrazując Borysa Strugackiego wziął bajkową czarodziejską różdżkę a następnie sprawił, że zaczęła ona kierować strumieniem neuronów. Konstrukcja fabuły opiera się na prostym w gruncie rzeczy, charakterystycznym bardziej dla fantasy niż science fiction, pomyśle. Mamy bohatera z poczuciem misji do wypełnienia i przeciwieństwa, którym musi podołać, aby tę misję wykonać. Nie zbawia on świata, nie walczy z przedwiecznym Złym, ale zadanie, jakiego się podjął, jest dla niego nie mniej ważne a dla odbiorcy nie mniej atrakcyjne.

Świat stworzony przez Karla Schroedera to wypełniony powietrzem i dorównujący rozmiarom planety balon zwany Virgą. W jego wnętrzu można spotkać dryfujące skały, naturalne i nienaturalne zbiorniki wody oraz wirujące wokół własnej osi miasta, miasta przywodzące na myśl steampunkowe koła ze szprychami. Jak każda „planeta”, Virga podzielona jest na regiony o mniej lub bardziej sprzyjającym klimacie – w Słońcu Słońc rolę miejsca niezbyt przychylnego człowiekowi spełnia terytorium zwane po prostu zimą – uzależnionym od położenia danego obiektu względem sztucznych Słońc. Prezentacja świata? Peter Watts, autor, którego nie trzeba nikomu przedstawiać, przekonuje, że „od czasu Śródziemia nie natrafił na tak plastyczną wizję obcego uniwersum”* i dużo w tym prawdy. Chodząc, delikatnie frunąc ulicami miastokół Virgi bądź też latając pomiędzy nimi na aerocyklach, kojarzącymi się z lucasowymi ścigaczami, nie można nie zachwycić się pomysłowością Karla Schroedera, ale przede wszystkim nie można nie pogratulować mu sposobu, w jaki tę pomysłowość zaprezentował. Wkraczający w świat Virgi odbiorca nie jest pozostawiany sam sobie. Tak jak wspomniałem, Schroeder, przystępując do prac nad pierwszą księgą swojego cyklu, podszedł do tego bardzo profesjonalnie i dostosował fantastyczno-naukowy język wypowiedzi do każdego typu odbiorcy. Żywy, dynamiczny opis wydarzeń i postaci – o nich opowiem za chwilę – kojarzy się z barwną rzeczywistością powieści fantasy. Czytelnik, czy to przemykając zaułkami Rush, pełnymi bezdomnych ogrzewających dłonie nad ogniem w metalowych beczkach (czy czegoś to Wam nie przypomina?), czy też zwiedzając biura admiralicji Slipstreamu, nie podąża za nieznającym własnego świata bohaterem. Wręcz odwrotnie. Wielokrotnie miałem do czynienia z postaciami gubiącymi się we własnej rzeczywistości, postaciami, które swoją niewiedzą zmuszały autora do tłumaczenia im wszystkiego w sposób natarczywy i naukowy. W Słońcu Słońc poznajemy rzeczywistość – jej steampunkową technikę i społeczno-polityczne zatargi na linii zwycięzcy-pokonani – równie szczegółowo, ale za to stopniowo. Dzięki temu nie mamy wrażenia przeładowania tekstu nachalną faktografią, gdzieniegdzie okraszoną językiem charakterystycznym dla utworów science fiction i możemy skupić się na tym, co najważniejsze: na wciągającej historii z atrakcyjnymi bohaterami.

Dobrze skonstruowany bohater to połowa sukcesu książki. Jakich bohaterów spotkamy czytając Słońce Słońc? Takich, jakich potrzebuje powieść przygodowo-fantastyczna i czytelnicy po nią sięgający. Postacią grającą w powieści Schroedera pierwsze skrzypce jest Hayden Griffin, którego ojczyzną jest Aerie – państwo podbite przez Slipstreamowców. Poznajemy go w dość trudnym dla niego okresie: stracił rodziców, a próba wyzwolenia Aerie, która dla zamordowanych ojca i matki była dosłownie całym życiem, zakończyła się fiaskiem. Osierocony i zdany tylko na siebie, postanawia po latach zemścić się, zabijając narodowego bohatera najeźdźców z Rush. Przenika w szeregi wroga, jest coraz bliżej celu i nagle zjawia się Ruch Oporu Aerie i zaczyna mącić mu w głowie. Jeżeli mam być szczery, to Griffin przypomina mi młodego Hana Solo: lekko postrzelony, ambitny i działający na kobiety, świetny pilot. Momentami wnerwiający dupek, ale ogólnie sympatyczny koleś. Koleś, który z czasem zaczyna rozumieć, że może być coś ważniejszego niż zemsta. Drugą, równie ważną postacią Słońca Słońc jest Venera Fanning, żona admirała Slipstreamowców, którego chce sprzątnąć Griffin. Córka Pilota, osoby sterującej balonem i traktowanej na podobieństwo króla, została wychowana w otoczeniu twardych polityków, którymi rządziły jeszcze twardsze zasady. Wykazując się od najmłodszych lat ambicją i samodzielnością, w wieku szesnastu lat zaszantażowała własnego ojca i wymusiła jego zgodę na jej ślub ze wspomnianym admirałem. Czy zmieniła się w ciągu tych kilkunastu lat? Nie. Podczas pierwszego spotkania widzimy ją knującą za plecami męża i snującą własne dalekosiężne plany. Żeby wszystko jeszcze bardziej było poplątane jednym z jej sług, dość bliskim, jest Griffin. Podsumowując ten wątek, patrząc na dwójkę głównych bohaterów, nie sposób nie zauważyć kontrastu, który tworzą. Z jeden strony mamy do czynienia z lekko zwariowanym pilotem, pełnym nie do końca przemyślanych pomysłów, z drugiej z wyrafinowaną i chłodną damą z królewskiego rodu. Nie tworzą duetu, choć można odnieść takie wrażenie. Wymyślając Griffina i Venerę, Schroeder hołdował prostej zasadzie: postacie pierwszoplanowe nie mogą czytelnika nudzić. Muszą być zaprezentowane w sposób żywy, dynamiczny i ujmujący dla odbiory. Tacy z reguły są wszyscy bohaterowie powieści przygodowych i stanowią wielką ich zaletę.

Kończąc, sądzę że sięgając po Słońce Słońc będziecie zadowoleni. Nie jest to literatura na miarę Reynoldsa czy Stephensona, ale widać, że kanadyjski pisarz ma pomysł i dryg – jeżeli można to tak nazwać – do czytelników. Zna potrzeby współczesnego odbiorcy i umie to wykorzystać. Napisał wciągającą od pierwszych stron powieść przygodową osadzoną w fantastycznej, doprawionej szczyptą steampunku rzeczywistości z ciekawymi bohaterami i niesamowitym uniwersum. Z pewnością wrócę jeszcze nie raz do twórczości Karla Schroedera.

* K. Schroeder Słońce Słońc; Ars Machina; Lublin 2011; s. tylna okładka.

2011-07-13T08:51:00.004+02:00

"End Game" Loreena McKennitt

Dziś troszeczkę inne klimaty. Dawno, dawno temu wysłuchanie niniejszego utworu zaproponował mi przyjaciel i od tamtego czasu kanadyjska piosenkarka jest stałym gościem w moim domu. Prezentowany utwór pochodzi z filmu Highlander 3.

2011-07-11T08:05:00.013+02:00

"Szczury w murach" Howard Phillips Lovecraft

(sharinada na facebooku)

Na jednym z piwnych spotkań padło pytanie: „czy w naszym kraju horror cieszy się dużym powodzeniem?”. Wywiązała się burzliwa dyskusja, która oczywiście odpowiedzi nie dała, bo i dać jej zwyczajnie nie mogła. W dzisiejszych czasach pojęcie „horror” ma tak rozbudowaną terminologię i przejawia się na tyle sposobów, że udzielenie zdecydowanie twierdzącej odpowiedzi – dodatkowo na spotkaniu zakrapianym procentami – staje się praktycznie niemożliwe. Jasne, padały argumenty za i przeciw popularności horroru ale zawsze odnosiły się one do konkretnych czytników propagujących grozę; do filmu, muzyki, literatury i kilku innych, o których w tej chwili nie pamiętam. Jeżeli o mnie chodzi zabrałem głos jedynie przy prozie, gdyż żaden ze mnie znawca kina a w muzyce stawiam na Pink Floydów, którzy słuchającego mogą raczej uśpić niż przestraszyć.

O czym bredziłem? O tym, że pomimo upływu lat nadal lubię mieć po lekturze koszmary oraz o tym, że znam sporo osób, dla których spotkanie z jakimś straszydłem to dzień powszedni. O stronach internetowych poświęconych pisarzom horrorów i o samych autorach, których teksty są stale wznawiane przez polskich wydawców. Nie wiem, czy kogokolwiek przekonałem ale prawdę mówiąc nie bardzo mi na tym zależało. Sądzę, że literatura fantastyczna sama w sobie ma w Polsce mało sympatyków – choć wierzę, że ich liczba stale rośnie – więc rozdrabnianie jej na podgatunki to tylko niepotrzebna strata czasu.

Rozmowa ze znajomymi podsunęła mi jednak pewną myśl. Doszedłem do wniosku, że obcując na co dzień z horrorem warto a nawet należy od czasu do czasu odświeżyć sobie klasyków tego gatunku. Bądź co bądź to właśnie oni tworzyli podwaliny literatury grozy. To z nich czerpali i nadal czerpią największe nazwiska współczesnego horroru. Nie lepiej zatem spożytkować czas na popularyzowanie ich prozy niż babrać się w nikomu nie potrzebnych dyskusjach?

Idąc tym tokiem myślenia odwiedziłem w minionym tygodniu miejską bibliotekę publiczną, gdzie wygrzebałem książkę Opowieści o makabrze i koszmarze będącą zbiorem opowiadań Howarda Lovecrafta. Choć o twórczości pisarza słyszałem to i owo to jednak nigdy nie miałem okazji przyjrzeć się jej z bliska. Kilkakrotnie przymierzałem się do niej ale zawsze wypadała po drodze inna lektura i proza Samotnika z Providence – prawda, że klimatyczne przezwisko? - spadała na tor boczny. Wielka szkoda.

Tekstem, o którym chciałbym dzisiaj wspomnieć jest opowiadanie Szczury w murach.

Zaczyna się spokojnie, choć zaledwie po kilku akapitach czujemy, że coś wisi w powietrzu. Bogaty i przedsiębiorczy Jankes z Massachusetts pragnie odbudować siedzibę swoich angielskich przodków, zamek Exham Priory. Jak przystało na zamczysko o tradycji sięgającej czasów średniowiecza nie cieszyło się ono zbytnią popularnością wśród mieszkańców okolicznych wiosek, którzy nie omieszkali opowiedzieć potomkowi rodziny Poer kilku bolesnych prawd o jego familii: „Najbardziej żywy był opis epizodu ze szczurami. Jak wieść gminna niesie, w trzy miesiące po tragedii, która stała się przyczyną późniejszej ruiny zamku, z wnętrza budowli wybiegła armia szczurów – plugawych, wychudłych, wygłodniałych i drapieżnie żarłocznych. Zmiatały wszystko, co stało na ich drodze, pożerając drób, dzikie ptactwo, koty, psy, świnie, owce a nawet dwoje nieszczęsnych ludzi, zanim wyczerpała się ich furia i opuścił je głód. Tej pamiętnej armii gryzoni poświęcono cały cykl mitów, szczury bowiem niebawem rozpierzchły się w różne strony – między innymi po zagrodach okolicznych wieśniaków – niosąc ze sobą magiczną klątwę”*.

Oczywiście główny bohater, choć co nieco o ciemnych kartach historii protoplastach swojego rodu słyszał, nic sobie z tych zabobonów nie robi i tuż po zakończeniu prac wykończeniowych wprowadza się do Exham Priory. Po paru dniach zaczynają się problemy. Mieszkańcy Exham Priory rzucają się we snach, wszędzie słychać szczurze chrobotanie w murach a koty – ulubione zwierzaki pana na zamku – nieustannie ciągną ku piwnicy i lochom. Chcąc poskromić niesforne gryzonie główny bohater wraz z grupką przyjaciół postanawia zwiedzić podziemne włości przodków. I tutaj się zatrzymam, nie chcąc psuć Wam najlepszej zabawy.

Pierwszy, przeczytany przeze mnie tekst Lovecrafta pozostawił bardzo mile wrażenia. Nie spodziewałem się wizgów i krzyków postaci, dynamicznej akcji ani wampira wysysającego krew i dobrze zrobiłem. W opowiadaniu było za to dużo spokojnej narracji, powoli podnoszącej ciśnienie w fabule aż do samego wybuchowego końca. Ponadto urzekł mnie sposób w jaki autor potęguje uczucie lęku u odbiorcy. Z reguły, czytając ten czy tamten horror, orientuję się – przynajmniej po części – czego tak naprawdę się boję. U Lovecrafta jest inaczej. Raczy on czytelnika podpowiedziami, nie odkrywając jednocześnie przed nim wszystkich swoich kart. Serwowane przez niego opisy podziemi Exham Priory oraz samego zamczyska rażą swoją barwnością lecz nie szczegółowością i tym samym pobudzają wyobraźnię czytelnika. Podążając śladami ostatniego potomka rodu Poer nie ujrzymy piekła na ziemi ale będziemy je bardzo wyraźnie wyczuwali.

Czy sięgnę po kolejne teksty Lovecrafta? Między Bogiem a prawdą już to zrobiłem ale opowiem o nich innym razem.

* H.P. Lovecraft Opowieści o makabrze i koszmarze; Zysk i S-ka; Poznań 2007; s.33.

2011-07-08T12:10:00.003+02:00

"Transformers 3"
(sharinada na facebooku)

Transformers 3? Odradzam. Mówię poważnie: nie idźcie do kina, bo to strata czasu. Nawet nie chodzi o pieniądze. Gdy zostaną wyświetlone ostatnie napisy zapomnicie o kasie i najbardziej zaboli Was sto sześćdziesiąt minut – tak, tak tyle trwa ten amerykański chłam – które mogliście spożytkować o wiele lepiej na dziesiątki sposobów. Posłuchajcie mądrego po szkodzie i spędźcie weekendowe wieczory z ukochanymi. Uwierzcie, to o wiele lepsza rozrywka – zwłaszcza, jeżeli macie pod ręką dobre wino i moc energii – niż uganianie się za logiką w najnowszej odsłonie zmagań Autobotów z Decepticonami.

Ale od początku. Pierwsze trzydzieści minut zapowiadało całkiem ciekawe widowisko. Odbębniłem nieźle zaprezentowaną powtórkę z historii okraszoną dokumentalnymi migawkami i wraz z grupą komandosów – tj. facetów współpracujących z Optimusem – zwiedziłem pseudo Czarnobyl, gdzie powiało nowym, nie do końca znanym jeszcze, zagrożeniem dla ludzkości. Choć jednak początki były obiecujące to im dalej w las tym gorzej. Nie wiem czy winą za to obarczyć reżysera (Michael Bay) czy może scenarzystę (Ehren Kruger) ale w pewnym momencie film zaczął przypominać worek, do którego – „na pałę'” – wrzuca się wiele widowiskowych punktów zwrotnych w fabule filmu, by na końcu zaprezentować widzowi jedną wielką akcję zbrojną amerykańskich chłopców i ich kosmicznych kumpli. Można by rzecz: normalka w filmach akcji. Z tym, że także od takich filmów wymagam choćby odrobiny wstrzemięźliwości.

W porządku, po kolejnej odsłonie Transformersów nie oczekiwałem zbyt wiele – w końcu siłą filmu miały być efekty specjalne – ale to, co zobaczyłem na ekranie było lekką przesadą. W porównaniu z pierwszą częścią, w której widać wciągającą i dobrze opowiedzianą historię, trzecia wypada bardzo blado. Rosie Huntington-Whiteley sprawia wrażenie aktorki płytkiej i pozbawionej wszelkiej ambicji. Owszem, na ekranie uśmiecha się doprawdy uroczo i śmiało wygina ciało ale nic poza tym. Choć twórcy filmu granej przez nią postaci powierzyli kilka istotnych scen – panna Carly Spencer jest wodą na młyn dla działań Sama – to jednak aktorka poprzestała na wdzięczeniu się na ekranie. Co do LaBeoufa to nadal podoba mi się bardziej jako syn Indiany Jonse'a. Co więcej, odniosłem wrażenie, że Sam Witwicky z części trzeciej to zupełnie inna osoba w porównaniu z Samem z dwóch pierwszych części Transformersów. Patrząc na niego widziałem rozwydrzonego pyskatego szczeniaka, który domagał się Bóg wie jakich praw z racji swoich wcześniejszych, bohaterskich wyczynów. Gdzie się podział chłopak, który chciał wieść normalne życie z dala od kosmicznych kłopotów. Rozumiem, że studia zmieniają ludzi ale chyba nie do takiego stopnia.

I jeszcze jedno. W filmie zagrał również John Malkovich. Nie zdziwię się, jeżeli śladem Jona Voighta otrzyma nominację do Złotej Maliny.

Trzy zdania o efektach specjalnych. Przez całe sto sześćdziesiąt minut filmu bardzo uważnie wypatrywałem wszelkich przejawów technologi 3D. Finał moich oględzin był taki, że niczego „specjalnego” nie dostrzegłem. Odczuwałem lekką bliskość metalowych bohaterów ale nie była ona tak wielka jak chociażby przyrody w Avatarze.

Transformers 3? Można sobie zdecydowanie odpuścić. Jeżeli już koniecznie chcecie ten film zobaczyć to polecam własny komputer, w ciszy i spokoju domowego ogniska.

2011-07-07T09:11:00.003+02:00

"Stand by me" Ben E. King

Kolejny, mielmy nadzieję 'miły' przerywnik na blogu. Niniejszego utworu chyba nikomu nie trzeba przedstawiać. Swojego czasu można go było słuchać oglądając film Stań przy mnie - nakręcony oczywiście na podstawie opowiadania Stephena Kinga Ciało - a jego wykonawcą jest Ben E. King, amerykański piosenkarz i kompozytor. Kawałek Stand by me przyniósł mu największy sukces a napisał go wspólnie z duetem Jerry Leiber i Mike Stoller.

2011-07-04T16:21:00.005+02:00

"Dola Jerusalem" Stephen King

(sharinada na facebooku)

(opowiadanie pochodzi ze zbioru Nocna zmiana)

Nocna zmiana (Night shift; 1978) numerem jeden wśród zbiorów opowiadań Stephena Kinga. Prawda czy fałsz? Kilka dni temu po raz enty usłyszałem, że prawda. W mojej ocenie także. Przy typowaniu pierwszego miejsca brałem pod uwagę również Marzenia i koszmary (Nightmares and dreamscapes; 1993), bowiem parę tekstów zrobiło na mnie wrażenie, ale ostatecznie zbiór ten uplasował się na pozycji drugiej. Ktoś musi przegrać aby zwyciężyć mógł ktoś.

Przyczyn wygranej Nocnej zmiany doszukiwałbym się w wysokim poziomie wszystkich umieszczonych w niej opowiadań. Oczywiście są teksty równe i równiejsze – do tej grupy zaliczam między innymi Dole Jerusalem, Czarny Lud oraz Ostatni szczebel w drabinie – lecz podział ten ma znaczenie drugorzędne i nie wypływa zbytnio na ocenę całości, która robi po prostu piorunujące wrażenie. Tyle tytułem wstępu. Osoby znające mnie wiedzą, że nie lubię pisać ogólnikowo o zbiorach i wolę skupić się na konkretnych opowiadaniach. Tak też czynię.

Tekstem, o którym chciałbym dzisiaj powiedzieć coś więcej jest Dola Jerusalem (Jerusalem's Lot; 1978).

Ze wszystkich tytułów zamieszczonych w zbiorze, Dole Jerusalem uważam za najciekawszy przykład prozy Kinga i to z kilku powodów. Po pierwsze, na blisko trzydziestu pięciu stronach* autor stworzył doskonały prequel – nawet jeżeli przyjmiemy, że Jerusalem Boone'ów i Jerusalem Marstenów to miasteczka z dwóch równoległych rzeczywistości – do historii znanej czytelnikom z powieści Miasteczko Salem (Salem's Lot; 1975) oraz opowiadania Ktoś na drodze (One for the road; 1977), którego akcja rozgrywa się w dwa lata po spaleniu domu Marstenów przez Bena Mearsa i spółkę. Stworzył prequel do historii, która dzięki swojej złożoności i oryginalności stała się niejako wizytówką pisarza. I w tym właśnie tkwi duża siła niniejszego tekstu. Nie wyobrażam sobie, żeby fan współczesnego niekoronowanego króla horroru nie czytał Doli Jerusalem. Pięknie podsumował to jeden z twórców portalu stephenking.pl: „Howard Philips Lovecraft stworzył mitologię Wielkich Bóstw i Yog Sothotha, Bram Stoker stworzył Drakulę, a Stephen King stworzył Miasteczko Salem”. I tego się trzymajmy.

Idźmy dalej. Powołując do życia miasteczko Jerusalem, całe jego wcześniejsze jak i późniejsze dzieje, King czerpał z doświadczeń innych twórców literatury grozy – z Lovecraftem i Jackson na czele – ale również realizował własne pomysły. O czym mówię? Niejednokrotnie śledząc historię z udziałem Charlesa Boone'a główny wątek zanikał mi na rzecz walorów językowych. Owszem, stale miałem przed oczyma sławne 'Jerusalem's Lot', lecz było one jedynie tłem dla tego, co u Kinga lubię najbardziej. Żywy, potoczny a jednocześnie oryginalny styl wypowiedzi, przywodzący na myśl wielkich pisarzy dziewiętnastowiecznych. To głównie dla niego – choć nie powiem, nazwisko 'King' na okładce książki również pomaga – i z uwagi na ciągle aktualne pytania o źródła naszego strachu, sięgam po kolejne teksty pana Stephana i prawdopodobnie będę to robił przez kolejne lata.

Po trzecie, Dola Jerusalem to świetna rozrywka. Jeżeli lubicie dreszcz emocji to ten tekst jest dla Was. King poprzez narrację jednoosobową – opowiadanie ma formę listów pisanych przez Charlesa Boone'a do przyjaciela – chciał możliwie najsilniej ukazać osobiste więzy przeklętej rodziny z tytułowym miasteczkiem oraz spotęgować nastrój oczekiwania na nieuniknione i to mu się udało. Bo czyż może być coś bardziej przerażającego niż zapiski szaleńca? Sięgając po Dole Jerusalem czytelnik ma okazję śledzić bohatera, którego los jest z góry przypieczętowany. Bohatera wyczuwającego nadciągające zło („krew wzywa krew”**), z kartki na kartkę coraz bardziej popadającego w szaleństwo, ale jednocześnie nie umiejącego mu zapobiec.

Czy można coś więcej powiedzieć o Doli Jerusalem? Oczywiście. Na pewno można bardziej szczegółowo zagłębić się w powiązania tekstu z prozą Lovecrafta i dokładniej przyjrzeć się wpływowi mitologii Cthulhu na twórczość Kinga, ale... nie o tym chciałem mówić. Na wspomniane przed chwilą tematy będzie jeszcze czas porozmawiać. Tymczasem kończę i gorąco zachęcam do zapoznania się nie tylko z Dolą Jerusalem ale ze wszystkimi tekstami zamieszczonymi w zbiorze Nocna zmiana.

* Odnoszę się tutaj do zbioru Nocna zmiana wydanego przez wydawnictwo Prima w 1994 roku.

** S. King Nocna zmiana; Warszawa 1994; Prima; s.43.

2011-06-19T21:59:00.001+02:00

"Time of the Season" The Zombies

Oglądałem wiele filmów nakręcownych na podstawie twórczości Stephena Kinga. Jedne ekranizacje podobały mi bardziej inne mniej - trudno żeby było inaczej - ale niemalże wszystkie posiadały jedną cechę wspólną: świetna muzyka.

Mój numer jeden? Na chwilę obecną zespół The Zombies i Time of the Season. Kawałek pochodzi z filmu Jazda na kuli.

2011-06-18T23:25:00.006+02:00

"Piernikowa dziewczyna" Stephen King

(opowiadanie pochodzi ze zbioru Po zachodzie słońca)

Choć mogłoby się wydawać, że deszczowa pogoda będzie bardziej zniechęcała niż zachęcała do pracy to mimo wszystko czuję jakiś wewnętrzny przymus, aby tych kilka zdań dzisiaj jednak spłodzić. Wewnętrzny przymus? Ha! Wiecie jak jest: gdyby grzało to prawdopodobnie łaziłbym po rynku – oczywiście rynek byłby tylko przystankiem w drodze do jednej z wrocławskich galerii – i podziwiał widoki, względnie przeceny. A tak z braku innego zajęcia: siedzę w domu, piję, głaszczę Freddiego i zastanawiam się nad dobrym wstępem do opowiadania Piernikowa dziewczyna. I wiecie co? Czuję, że jestem blisko.

Emily Owensby – bohaterka wspomnianego tekstu – odczuwa wewnętrzny przymus biegania. Żeby sprawa była jasna: nie chodzi tu o zwykły codzienny jogging (nie rozumiałem i nie rozumiem co ludzie w tym widzą) ale prawdziwie morderczo-wyczerpujący sprint. Mówiąc „wewnętrzny przymus” także nie myślę o chwilowej zachciance. Dla Emily Owensby bieganie było sposobem na przeżycie, jedyną w swoim rodzaju odtrutką na śmierć dziecka. Biegnąc kilometr za kilometrem przestawała myśleć o bólu, odpływała. Pewna znajoma powiedziała mi kiedyś, że medytacja ma za zadanie uwolnić człowieka od wszelkich myśli a jedną z technik pogrążania się w niej jest skupianie się na właściwym oddychaniu. Może Emily Owensby poprzez bieganie chciała oczyścić swój umysł? Odciąć się od świata zewnętrznego i bólu.

Znowu zaczynam odpływać ale... zastanówcie się sami. Emily Owensby po śmierci córeczki uzależnia się od morderczego joggingu, uzależnia nie w negatywnym tego słowa znaczeniu. Owszem, odchodzi od męża i szukając samotności przeprowadza się do letniego domku ojca, ale czytelnik z kartki na kartkę dostrzega zachodzącą w niej zmianę. Emily twardnieje i stopniowo zaczyna iść – a właściwie biec – dalej bez oglądania się za siebie. Odnoszę wrażenie, że ostatecznie pogodziła się ze śmiercią dziecka i znowu zaczęła z optymizmem patrzeć w jutro – może nawet wróciła do męża – ale zanim do tego doszło musiała przejść próbę. Dlaczego? Piernikową dziewczynę napisał Stephen King a jego bohaterowie nigdy nie mieli lekko.

Wesołe bieganie Emily kończy się, gdy z ciekawości odwiedza posiadłość pana Pickeringa. W tym także miejscu zaczynają się schody. Tuż przed całym zamieszaniem związanym z taśmą, krzesłem i rzeźnickim nożem główna bohaterka rozmawiała z facetem, który ostrzegał ją przed posiadłością pana Pickeringa – ba! ostrzegał przed samym Pickeringiem – a ona mimo wszystko tam polazła. Tfu! Pobiegła. Po kiego grzyba? Ten fragment opowiadania najmniej przypadł mi do gustu. W moim odczuciu Stephen King zrobił w tym konkretnym momencie z Emily dziewuchę bez wyobraźni (nowe wcielenie kolejnej żony Sinobrodego?) a takie jej przedstawienie zwyczajnie mi nie leży. Wiem, że akcję trzeba było jakoś zmontować i Emily ostatecznie pokazała pazurki ale mimo wszystko pozostał mi w ustach pewien niesmak.

Rozgadałem się. Piernikowa dziewczyna jest tekstem dobrym a w stosunku do innych tekstów ze zbioru nawet bardzo dobrym. Ze wszystkich opowiadań wciągnęło mnie najbardziej – na drugim miejscu wymieniłbym Rower stacjonarny ale o nim opowiem innej niedzieli – i chyba w najmniejszym stopniu rozczarowało. Gdzie tkwi jego sukces? Chyba w jego prostocie. Autor nie kombinował, nie udziwniał. Chciał pokazać starcie samotnej dziewczyny z bezwzględnym mordercą i to mu się udało. Do tego starcia chciał Emily odpowiednio wytrenować – zarówno psychicznie jaki i fizycznie – i to także mu się udało.

Widać facet umie pisać nie tylko o palcach wyłażących z umywalki.

2011-06-11T20:11:00.006+02:00

"The Unblinking Eye (Everything is broken)" Roger Taylor

Długo zastanawiałem się czy posty prezentujące ten czy inny kawałek muzycznego świata mają racje bytu na takim blogu jak mój: "mam pisać o literaturze a nie o... ale z drugiej strony: dlaczego nie? Blogowi nie powinno to zaszkodzić, wręcz przeciwnie". Tak sobie gawędziłem sam z sobą przez jakiś czas.

Ostatecznie nie mogąc się jednak zdecydować - blogspot także stwarzał problemy - o radę poprosiłem znajomych, którzy kazali zamieścić kilka wpisów na próbę. Tak też czynię. Od razu jednak mówię, że nie zamierzam się uzewnętrzniać na tematy muzyczne O.o
Powiem tylko tyle: lubię ten kawałek.

Miłego słuchania.

2011-06-08T22:10:00.006+02:00

"Szkoła przetrwania" Stephen King

(opowiadanie pochodzi ze zbioru Szkieletowa załoga)

Upały mnie wykończą.

Nie dziś, nie jutro ale prędzej czy później na pewno.

A jeżeli nawet tego nie zrobią to wystarczająco osłabią – nieustanne nawadnianie się nie zdaje egzaminu –, odbiorą ochotę na cokolwiek i wzburzą we mnie krew do tego stopnia, że zacznę mordować kierowców wrocławskich autobusów. Osoby nie posiadające samochodów bądź kierowcy oszczędzający na benzynie wiedzą o czym mówię. Wiedzą, bo codziennie podróżują „klimatyzowanymi” środkami komunikacji miejskiej w towarzystwie przepoconych towarzyszy niedoli. Wiedzą bo męczą się tak samo jak ja i tak samo jak ja starają się zrozumieć intencje ludzi będących pomysłodawcami maleńkich okienek w dzisiejszych autobusach. Dotarcie do pracy zajmuje mi około dwóch godzin i wierzcie lub nie, jest to droga przez piekło. Zwłaszcza, gdy się podróżuje w dwuczęściowym garniturze.

Dlaczego o tym piszę? W roku 1982 roku za sprawą antologii horroru Terrors światło dzienne ujrzało opowiadanie Survivor Type, które później weszło w skład zbioru Szkieletowa załoga (1985). Pomyślałem o nim podczas dzisiejszej autobusowej gehenny, kiedy to zadałem sobie pytanie: ile człowiek jest w stanie znieść? Nie mówię, że moje codzienne katusze stanowią choćby mikroskopijny ułamek cierpień Richarda Pine'a – facet, aby przeżyć zjadał własne ciało – ale jeżeli temperatura zacznie jeszcze bardziej wzrastać to kto wie, kto wie... Może niczym William Foster dostanę furii i zacznę wrzeszczeć na bogu ducha winnych ludzi? Byłoby miło.

Pomysł na opowiadanie Szkoła przetrwania zrodził się bez specjalnego bodźca, ot tak po prostu Stephen King – jak sam przyznaje – zaczął myśleć o kanibalizmie. Konsultacja, którą odbył u sąsiada-lekarza zaowocowała następującą diagnozą: człowiek mógłby przetrwać jakiś czas, zjadając po kawałku samego siebie. Jak długo? Nie wiem i pewnie się nigdy nie dowiem, ale przecież nie to jest najważniejsze. Ciekawszym wydaje się pytanie: jak wielka musi tkwić w człowieku chęć życia, że dopuszcza się tak drastycznego czynu? A że wszystko sprowadza się właśnie do kwestii przetrwania to więcej niż pewne; wystarczy wspomnieć lot 571. Pasażerowie Urugwajskich Sił Powietrznych nie mieli wielkiego wyboru.

Szkoła przetrwania to historia chirurga Richarda Pine'a, człowieka który czerpie z życia garściami, nie zawsze postępując szlachetnie i moralnie. Pewnego dnia, przemilczmy przyczyny, ląduje na bezludnej wysepce, zaczyna przymierać z głodu – w naszych autobusach nie ma klimatyzacji a w amerykańskich szalupach ratunkowych racji żywnościowych; przynajmniej według Kinga – aż w końcu zaczyna ślinić się nad widok swojej prawej stopy. Potem przychodzi kolej na lewą stopę, udo, małżowiny, palec... Brzmi okropnie? Może troszeczkę, w bardzo bardzo małym stopniu. Rzadko piszę źle o opowiadaniach Stephena Kinga, ale w Szkole przetrwania czegoś mi zabrakło. Nie mówię, że tekst rozpatrywałem pod kątem klasycznego tekstu grozy, ale oczekiwałem czegoś... innego. Nie wiem. Może zabrakło mi szczegółowego opisu zabiegów dokonywanych przez Richarda? Wiecie, czegoś w stylu historii opowiedzianych w zbiorze Po zachodzie słońca bądź Czarnej bezgwiezdnej nocy. Może w tekście było za mało krwi?

Za mało krwi? Będę miał szczęście, jeżeli żona zbyje ten tekst milczeniem. W przeciwnym razie noc spędzę śpiąc na kanapie, z kotem. No chyba, że wymigam się narzekaniem na upały, niezbyt przyjemne zapachy, poranne korki i wszędobylskie staruszki.

2011-06-05T16:07:00.004+02:00

"Palec" Stephen King

(opowiadanie pochodzi ze zbioru Marzenia i koszmary)

Jednym z bardziej dziwacznych tekstów Stephena Kinga jest opowiadanie Palec. Ilekroć wspominam je na spotkaniu przy kuflu piwa znajomi uśmiechają się i zadają to jakże naturalne pytanie: „czy to o palcu wychodzącym z umywalki?”. „Oczywiście” opowiadam, myśląc jednocześnie – o ile nie jestem po trzecim czy czwartym kuflu piwa – o sile twórczej pisarza z Bangor.

Dla pisarzy tworzących dla forsy, dla autorów koszących kasę dzięki wciąż tych samym bohaterom mam niewiele więcej ponad pogardę. Nie dlatego, że nie potrafią sklecić kilku poprawnych gramatycznie zdań – choć często jedno z drugim idzie w parze – ale z uwagi na ich zawężone pole widzenia. Dawałem im szansę, rezygnując jednak po dwóch, trzech książkach. Cóż, nie widziałem i nadal nie widzę sensu czytania tekstów ograniczonych zarówno pod względem postaci jak i fabuły. Jeżeli ktoś ma ochotę kłaniać się obowiązującym aktualnie trendom „proszę bardzo”, lecz takie osoby niech trzymają się ode mnie z daleka i pozwolą w spokoju czytać dziwactwa Stephena Kinga.

Idźmy dalej. Znam osoby, które nie zawahałby się przyrównać kingowego pisarstwa do grafomaństwa i które miałby dla niego równie mało ciepłych słów jak i ja dla wspomnianych wyżej autorów. Znam takie osoby i rozumiem; zwłaszcza jeżeli przyznają, iż przygodę z Kingiem rozpoczęli od ekranizacji Łowcy snów. W takich momentach zwykle staram się jednak wytłumaczyć im głupotę reżysera Lawrenca Kasdana i zachęcić do sięgnięcia po Lśnienie czy Sklepik z marzeniami bo... Stephen King to, Stephen King tamto. Najczęściej po kilku tygodniach zgadzają się dać jeszcze jedną szansę Stephenowi Kingowi, no bo w końcu to King... Jego prozy można nie lubić, ale nie wypada być wobec niej obojętnym. Oczywiście mają też dość mojej paplaniny.

Argumentami najbardziej przemawiającymi do moich znajomych jest niepowtarzalny – wypracowywany przez ponad czterdzieści pięć lat – język wypowiedzi Stephena Kinga, oryginalność oraz umiejętność odświeżania klasycznych motywów powieści grozy. Jednakże o konkretnych przykładach niniejszego porozmawiamy innym razem; dziś poświęcając czas ludziom wyczerpanym psychicznie.

W twórczości pisarza z Bangor idealnym przykładem człowieka wyprowadzonego z równowagi jest Pan Howard Mitla, licencjonowany księgowy oraz miłośnik Jeopardy. Już sam fakt, że głównym bohaterem Palca jest facet należący do grona księgowych – grona, które w moich oczach zawsze cechuje opanowanie – ciekawi a miejscami wręcz bawi. Skrajna racjonalność kontra skrajne szaleństwo. Czy zastanawialiście się kiedyś, jak Wy postąpilibyście na miejscu Pana Howarda? Ja prawdopodobnie zacząłbym wrzeszczeć, by następnie udać się do psychiatryka. Na pewno nie zastanawiałbym się nad racjonalnym wytłumaczeniem całej sytuacji; nie, widząc poruszający się w mojej umywalce ludzki palec. Co innego przedstawiciel ludzi twardo stąpających po ziemi. Pan Howard zamiast zaakceptować konieczność zamieszkania w pokoju bez klamek zaczyna mędrkować. Koniec końców ryzykuje wszystko co posiada i rzuca wyzwanie niechcianemu gościowi, jeszcze bardziej pogrążając się w szaleństwie. Starcie oczywiście kończy się niezbyt ciekawie, przynajmniej dla fana Jeopardy.

Historia o palcu wystającym z umywalki – dodam, że nazwana wielokrotnie „debilną” - to obraz człowieka doprowadzonego do granicy wytrzymałości. Uważam, że King celowo umieścił naprzeciw siebie dwie skrajności, aby tym sugestywniej pokazać, że każdy może zostać złamany, ukazać bolesną prawdę – czyż nie jest to jeden z głównych powodów, dla których Stephen King zaczął pisać? - i wyraźnie powiedzieć: prędzej czy później na każdego znajdzie się sposób, nikt nie może czuć się bezpieczny.

Czy pisząc to wszystko dopuszczam się nadinterpretacji tekstu? Być może. Być może rację ma mój znajomy, który o jednym z opowiadań Stephena Kinga napisał: „Ja tylko przypomnę poszukiwaczom drugiego dna i analitykom, że to tylko King. Jak sam mówi, po pierwsze jest rzemieślnikiem, a po drugie zawsze zastanawia się co by było gdyby i... opowiada swoją historię, z postaciami które jak twierdzi same ewoluują i same żyją w jego głowie”. Trudno jednoznacznie odpowiedzieć.

Biorąc do ręki powieść, opowiadanie oczekuję ciekawej historii, która zmusza do myślenia. Choć Palec nie jest przykładem literatury psychologicznej przez duże P – tekst ten po raz pierwszy ujrzał światło dzienne pod koniec roku 1990 na łamach The Magazine of Fantasy & Science Fiction – to sądzę, że warto poświęcić mu chwilę. Opowiadanie czytałem kilkanaście razy i nigdy nie powiem, że był to czas stracony. Śledząc wydarzenia rozgrywające się w mieszkaniu Pana Howarda bawiłem się lepiej niż miałbym uczestniczyć w pijackich ekscesach Kuby Wędrowycza.

2011-05-30T22:03:00.004+02:00

"W ciemności" Cormac McCarthy

Powieści przyjmujące za cel opowiedzenie historii czysto życiowej i to takiej, która dla potencjalnego odbiorcy mogłaby wydawać się niezbyt interesująca – żeby nie powiedzieć „nudna” – nie mają łatwego życia. Jakie są szanse takiej książki, jeżeli czytelnik ma do wyboru wciągającą space operę Reynoldsa, przygodę w klimatach fantasy, czy jedną z pozycji prezentowanych w serii Uczta Wyobraźni? Co więcej, odnoszę wrażenie, że polski rynek literacki jest na tyle mocno napchany wszelkiego rodzaju wznowieniami, bestsellerami i ciągłymi „obiecującymi” debiutami, że o przeoczenie książki Cormaca McCarthy’ego – zwłaszcza takiej, która nie należy do grupy tekstów zekranizowanych – bardzo łatwo. Wielka szkoda.

Romans z powieścią W ciemności zacząłem jakieś trzy miesiące temu, ale pierwsze podejście zakończyło się totalną porażką. Po prostu: nie zaiskrzyło. Dałem się uwieść słowom wydawcy i spodziewałem się mrocznej, miejscami gotyckiej atmosfery lecz zapomniałem, że panu McCarthy’emu daleko do pisarza choćby dryfującego po wodach fantastyki. Droga była wypadkiem przy pracy; jej autor jest przede wszystkim twórcą literatury obyczajowej. Po uświadomieniu sobie tej – dość oczywistej teraz – prawdy sięgnąłem po W ciemności ponownie i udało się: książka mnie oczarowała. Wystarczyło zmienić podejście.

Bohaterami powieści jest rodzeństwo, brat i siostra. Pamiętając, że fabuła została osadzona na przełomie XIX i XX wieku, a miejscem wydarzeń jest amerykańska prowincja, można było wywnioskować, że prawdopodobnie będziemy mieli do czynienia ze środowiskiem rolniczym. I będzie to słuszny tok rozumowania, ale tylko w połowie. Cormac McCarthy faktycznie zabiera czytelnika w podróż po świecie farmerów i małomiasteczkowych sklepikarzy walczących z druciarzami, ale ów świat należy postrzegać jedynie w kategoriach tła. Autor prezentuje wycinek tego wiejskiego społeczeństwa – tj. bezrolnych, parobków chwytających się każdej możliwej pracy – którego przedstawicielami są właśnie Holme i Rinthy, wspomniane rodzeństwo. Czy podchodzi do tematu rzetelnie? Jak najbardziej. Zaznaczyłem wcześniej, że pan McCarthy uważa się za twórcę literatury obyczajowej i to widać w każdym elemencie powieści. W ciemności nie oferuje czytelnikowi dynamicznej akcji, postacie nie grzeszą ani urodą ani intelektem, lecz są za to w stu procentach prawdziwe. Młody Holme to typowy parobek, który za kilka centów i ciepły posiłek gotów narąbać drwa na opał. Jego siostra także nie wymaga wiele od życia; no może oprócz zdrowia, silnych rąk do pracy i kromki chleba dziennie.

Idźmy dalej. Autor wykorzystując wędrówkę dwójki bohaterów dąży do zaprezentowania wzajemnych relacji pomiędzy światem a osobami pokroju Holma i Rinthy. Nie ogranicza się przy tym do wymiany pustych spostrzeżeń, przeciwnie. Każdą decyzję rodzeństwa stara się umotywować, podobnie jak decyzje innych w stosunku do nich. Dzięki temu czytelnik ma możliwość głębszego wniknięcia w klimat amerykańskiej prowincji z przełomu wieków. Ma szansę poznać tamten okres niejako od środka, zrozumieć postępowanie ówczesnych ludzi.

Wydawnictwo Literackie reklamowało książkę szyldem „mroczna powieść McCarthy’ego”. Nie do końca zgadzam się z tą opinią. Oczywiście, na upartego w powieści można wyszukać wątki „mroczne”, ale z drugiej strony to, co dzisiaj skłania nas do takiej opinii, w czasach opisywanych przez autora było czymś zupełnie naturalnym. W ciemności nie jest mroczną baśnią lecz powieścią o ciężkich czasach. Czy bieda bądź wykorzystywanie jednostek słabszych było na przełomie XIX i XX wieku czymś wyjątkowym? Nie. Co więcej, Cormac McCarthy udowadnia, że nawet w takim świecie jest miejsce na miłość i bezinteresowną pomoc. Czyż podobnego przesłania nie niesie ze sobą powieść Droga?

Podobnie jak i inne powieści tego autora, W ciemności czyta się bardzo przyjemnie. Choć jest to powieść stricte obyczajowa, osoby, które po nią sięgną, na pewno nie będą żałować. Przemyślana fabuła z ciekawym motywem głównym – wędrówka młodej kobiety szukającej swojego zaginionego synka – oraz porządny warsztat literacki gwarantują miłe chwile spędzone przy lekturze niniejszej książki.

2011-05-18T22:26:00.006+02:00

"Willa" Stephen King

(opowiadanie pochodzi ze zbioru Po zachodzie słońca)

Lubię opowieści o duchach. Kręcą mnie stukania, pukania, zawodzenia Białych Dam krążących po zacienionych korytarzach. Nic na to nie poradzę; jestem dziwakiem. Dziwakiem od maleńkości oglądającym z wypiekami na twarzy Wakacje z duchami i Kacpra, wesołego duszka. Dziwakiem pośród wielu innych dziwaków sądząc po popularności przygód Muldera i Scully w latach dziewięćdziesiątych. Trudno, taki jestem i tyle. Nigdy nie dociekałem skąd u mnie brało się i bierze większe zainteresowanie "głupotami" - jak to nazywali rodzice - niż grzebaniem w autach czy motocyklach (jeżeli za motocykl uznalibyśmy "komara"), co kręciło znaczną część moich kumpli. Jak już wspomniałem jestem dziwakiem i pewnie zostanę nim jeszcze bardzo długo.

Po co o tym piszę? Kilka dni temu, między jednym piwkiem a drugim, przeczytałem opowiadanie Willa; autorstwa oczywiście Stephena Kinga. Tekst pochodzi ze zbioru Po zachodzie słońca, który jak wieść niesie nie należy do najlepszych. Zali to prawda? Nie wiem, gdyż jeszcze przez niego nie przebrnąłem. Niemniej wspomniany przed chwilą tekst nie pozostawił negatywnego wrażenia, wręcz przeciwnie.

Na pierwszy rzut oka historia opowiedziana w Willi nie przyciąga. Nie oszukujmy się: King serwuje nam historyjkę z dreszczykiem z duchami w rolach głównych, czyli... odgrzewane kotlety. Na dodatek kotlety nie do końca strawne dla dzisiejszego czytelnika. Czasy, gdy wrażenie robiły na nas samo przymykające się drzwi i zawodzące zjawy minęły bezpowrotnie. Ba! Żywe trupy, japońskie klątwy, ludzi postępujących nieludzko traktujemy jako coś naturalnego. Czego się boimy? To jest ten moment, w którym powinienem powiedzieć, że najbardziej przerażająca jest właśnie tocząca społeczeństwo znieczulica, ale osobiście stawiam na swoją przyszłą emeryturę. A właściwie jej brak, co jest po prostu wkur...

Wróćmy jednak do tematu. Oczywiście Stephen King nic sobie nie robi z dzisiejszych lęków młodego mężczyzny i twardo obstaje przy swoim. I bardzo dobrze! Dick Hallorann powiedział: „Świat to trudne miejsce, (…). Jemu nie zależy. Choć nie żywi nienawiści do ciebie i do mnie, nie darzy nas też miłością”*. Święte słowa. Skoro wiemy jak bardzo mamy przerąbane to po co jeszcze o tym czytać? Przy dobrym opowiadaniu mamy przede wszystkim dobrze się bawić, chłonąć historię i jej bohaterów, wspominać.

Willa spełnia wszystkie te warunki i przy bliższym spotkaniu jest tekstem lepszym niż dobry. Czytając je zastanawiałem się nad każdym słowem, zdaniem i razem z głównymi bohaterami starałem się rozgryźć „jak to jest być duchem” oraz „co nas czeka po śmierci”. De facto, wszystko sprowadza się do tych rozważań. Jeżeli będziemy chłonąć tekst jak gąbka wodę to nie sposób ich uniknąć. One były motorem dla Stephena Kinga i sądzę, że byłby zadowolony gdybyśmy po lektorze – i w trakcie niej – od czasu do czasu wysilili mózgownice trochę bardziej i pogłówkowali. Warto.

Zwłaszcza, że historia martwych pasażerów pociągu jest diabelnie klimatyczna. Szczypta Opowieści z krypty (choć czarnej komedii nie uświadczymy) wymieszana z niesamowitością Strefy mroku. Polecam ją każdemu, kto... kto oglądał te dwa seriale w młodości z wypiekami na twarzy.

* S. King Lśnienie; Prószyński i S-ka; Warszawa 2007; s. 514.

2011-05-10T22:43:00.012+02:00

"Kod nieśmiertelności"

Spontaniczne wyjścia do kina zawsze niosą ze sobą pewne ryzyko.

To, że łatwo naciąć się na chałę także nikomu nie muszę tłumaczyć.

Dlatego też, kiedy w minioną sobotę o trzynastej zero zero (dopiero, co wróciłem z zajęć) usłyszałem, że o piętnastej czterdzieści pięć zaczyna się seans Kodu nieśmiertelności, na którym mam się pojawić, troszeczkę zgłupiałem. Owszem, w pierwszym momencie uśmiechnąłem się - w końcu kino to całkiem przyjemny relaks, zwłaszcza że nie ja płacę - ale zaraz potem przyszło pytanie: Kod nieśmiertelności? A co to k...a takiego?". Kod nieśmiertelności, kod nieśmiertelności. Patrząc na tytuł filmu spodziewałem się „najciekawszego”, czyli kolejnego wypchanego efektami specjalnymi dziecka wytwórni hollywoodzkich.

Zaczęło się beznadziejnie, czyli dwudziestoma minutami reklam przeplatanymi z zapowiedziami nadchodzących heliosowych przebojów (Dumas widząc nową ekranizację Trzech muszkieterów przewraca się w grobie!) oraz salą kinową w dwóch trzecich pustą, co oczywiście nie nastawiło nas optymistycznie. Na szczęście Kod nieśmiertelności zrekompensował wszystko; oprócz zapowiedzi Trzech muszkieterów, kolejnej części przygód piratów z Karaibów.

Najprościej i najtrafniej byłoby powiedzieć, że Kod nieśmiertelności to Dick bez Dicka. Po dziesięciu-dwudziestu minutach zacząłem zastanawiać się, czy przypadkiem nie zabłądziłem do jednego z tekstów amerykańskiego pisarza. Wszystko, począwszy od głównego motywu po zakręcony sposób prowadzenia fabuły, przypominało prozę wspomnianego pisarza. Wiem, wiem ostatnie filmy kręcone na podstawie powieści/opowiadań Philipa K. Dicka nie zawsze należały do najbardziej udanych – przypomnijmy sobie Next oraz Raport mniejszości - ale Kod nieśmiertelności to naprawdę ciekawa historia.

Why? Po pierwsze, młody Jake Gyllenhaal jest ciekawszym aktorem niż Nicolas Cage oraz całą masa innych aktorów pokazujących buźkę w ostatnich filmach czerpiących z fantastyki naukowej. Patrząc na niego widz nie ma wrażenia, że oto główny bohater połknął kij ale jest prawdziwy. Nie wiem czy rozumiecie o co mi chodzi. Kino zahaczające o science fiction wypełnione jest napompowanymi super hero, którzy od pierwszych ujęć promieniują jakąś dziwną nadnaturalnością i głównym ich zadaniem jest oślepienie widzów swoją urodą (patrz: występ pana Cruise w Raporcie mniejszości). W Kodzie nieśmiertelności sierżant Colter Stevens to żołnierz z krwi i kości, który pewnego razu budzi się i...

Po drugie, zaletą filmu nie są efekty specjalne - jest ich jak na lekarstwo - ale towarzyszące historii emocje. W czasie trwania całego seansu w sali panowała niesamowita cisza (na takim filmie spodziewałem się tony chrupania), wszyscy w skupieniu interesowali się młodym Colterem i jego przygodą (?).

Powiedziałbym coś więcej na temat motywu przewodniego, ale nie chciałbym psuć zabawy osobom, które dopiero zastanawiają się na jakim film wydać pieniądze. Reżyser Duncan Jones (ekhm, ekhm... prywatnie syn Davida Bowie'ego) choć wcześniej zupełnie dla mnie nieznany zasłużył na dużego plusa i uważam, że warto poświęcić mu chwilkę. Naprawdę warto!

2011-05-04T21:42:00.005+02:00

"Bastion" Stephen King

(Poniższą recenzję można również przeczytać na www.stephenking.pl, zapraszam!)

Dobra powieść to taka, po którą sięgamy kiedy wszystkie inne zawodzą. W dobie swobodnego przepływu informacji, w świecie gdzie zdobycie niemalże każdej pozycji jest równie trudne jak wyjście do sklepu po świeżutkie bułeczki, warto posiadać książkę sprawdzoną, na której można polegać zawsze i wszędzie. Dla mnie taką pozycją jest Bastion Stephena Kinga. Po raz pierwszy przeczytałem go kilka lat temu - bodajże w 2002 roku - ale gdy dzięki wydawnictwu Albatros pojawiło się jego wznowienie nie mogłem przepuścić okazji kolejnego spotkania z członkami komisji stałej Wolnej Strefy w Boulder.

Zacznijmy jednak od początku. Historia reklamowana przez wspomniane wydawnictwo jako "przerażająca wizja świata po zagładzie biologicznej" rozpoczyna się bez specjalnych fajerwerków i większość czytelników mających do czynienia już wcześniej z podobnymi motywami z pewnością dostrzeże podobieństwa do innych pozycji z literatury postapokaliptycznej. W Bastionie odnajdziemy zatem wielką zarazę, wielkie zniszczenia, upadek wartości moralnych, człowieka pogrążonego w rozpaczy oraz ostatnich sprawiedliwych, ostatnie ostoje człowieczeństwa. Dlatego też jeszcze przed przystąpieniem do lektury tej powieści należy uzmysłowić sobie, że Stephen King nie wymyślił niczego oryginalnego. Co więcej, wydawałby się dziwnym fakt, gdyby wyszło na jaw, że autor przed pracą nad Bastionem nie przeczytał chociażby Jestem legendą Richarda Mathesona; koniec końców od czegoś trzeba zacząć.

Dobra książka to także taka, która posiada czytelną i przemyślaną konstrukcję. Czytelnik niezależnie od ilości przeczytanych stron powinien bez większych problemów móc określić swoje położenie względem punktu kulminacyjnego powieści oraz - i ten punkt uważam za najważniejszy - nigdy nie czuć znużenia akcją. Jeżeli chodzi o Bastion to z czystym sumieniem mogę powiedzieć, że spełnia pierwszy warunek. Co do drugiego, to o ile osobiście nie miałbym również zastrzeżeń, to jednak wiem, że pewne osoby miały podczas lektury problemy ze skupieniem się na wątkach mniej wciągających i siłą rzeczy narzekały na rozwlekłą akcję. Czy miały rację? Cóż, punkt widzenia zależy do punktu siedzenia a raczej od tego, kto trzyma Bastion w rękach. Jedni gustują w niemalże od samego początku przerażających opowieściach, innych bardziej pociąga King obyczajowy. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi, na to który King jest lepszy. I bardzo dobrze. Różnorodność twórcza pana Kinga sprawia, że trafia on do szerszego grona odbiorców a przecież oto chodzi, prawda?

Wracając do tematu. Na wstępie rzut oka na Charlesa Campiona, gościa dzięki któremu supergrypa - nazywana również Kapitanem Tripsem - wyrwała się z jednej z kalifornijskich wojskowych baz oraz szybkie sprawozdanie z łańcuszka nieszczęścia, w którym główną nagrodą jest śmiertelnie skuteczne choróbsko. Następnie poznajemy głównych bohaterów powieści (zarówno tych dobrych jak i złych) i de facto w tym momencie zaczyna się prawdziwa zabawa. Stephen King wierny samemu sobie historie poszczególnych postaci prezentuje niezwykle drobiazgowo; pozostawiając wyobraźni czytelnika bardzo niewiele miejsca. Osobiście nie miałem kłopotów z zaakceptowaniem takiego rozwiązania; w końcu historia społeczeństw to coś co zawsze mnie kręciło. Cieszyła mnie ich różnorodność - każdy z bohaterów postapokaliptycznej Ameryki wyznaje inny pogląd na świat - i chociaż prezentowane przez nich postawy są niemalże tak stare jak Randall Flagg to jednak ani przez chwilę nie cuchną tandetą.

Druga część powieści poświęcona jest jednostkom skupionym zarówno wokół Matki Abagail, utożsamiającej Dobro, jak i wokół wysłannika piekieł Randalla Flagga, które pracują nad zorganizowaniem pierwszych społeczeństw odradzających się Stanów Zjednoczonych. Ta część Bastionu najbardziej przypadła mi do gustu. Winę za to ponosi prawdopodobnie moja fascynacja wszelkiego rodzaju robinsonadami - wiwat Juliusz Verne! - oraz zwykła ludzka ciekawość; uwielbiam patrzeć jak powstaje "coś" z "niczego". Żałuję, że Stephen King nie pociągnął tego wątku dalej i nie zrelacjonował procesu odradzania się całego świata; w moim przekonaniu jest to największy minus książki.

Ostatnie strony Bastionu to konfrontacja ostatnich sprawiedliwych z Randallem Flaggiem. Jak wypadła? Cóż, nie spodziewałem się fajerwerków, trzymającego w napięciu zakończenia i... dobrze zrobiłem. Wybuchowy finał nie powalił na kolana a tajemniczy mężczyzna w znoszonych kowbojkach zwyczajnie zawodzi. Wiem, że nie należało oczekiwać kogoś w rodzaju Linoge'a tylko właśnie gogusia czerpiącego siłę ze strachu innych, ale mimo wszystko nie zachwycił. Czy zatem dla takiego zakończenia warto było przedzierać się przez kilkaset stron? Zdecydowanie tak. Jak już pisałem, punkt widzenia zależy od punktu siedzenia. Po Bastion sięgnąłem głównie z uwagi na jego obyczajowo-społecznościowe wątki i dostałem to czego oczekiwałem.

Kończąc, po Bastion wracam i będę powracał jeszcze wielokrotnie. Przede wszystkim nie wierzę, aby ogrom zagadnień i motywów podejmowanych w książce można było ogarnąć w ciągu jednej lektury. Stephen King na przeszło tysiąc stu sześćdziesięciu stronach dał nie tylko przykład doskonałej literatury postapokaliptycznej, lecz również znalazł miejsce, aby poruszyć tematy związane z odpowiedzialnością, poświęceniem, moralnością oraz zwykłą ludzką dobrocią; a przecież to tylko wierzchołek góry lodowej. Innymi słowy sądzę, że w tej książce każdy znajdzie coś dla siebie.

2011-04-08T23:17:00.003+02:00

"Finch" Jeff VanderMeer

Jeff VanderMeer to twórca, którego największym atutem jest wyobraźnia. Przekonałem się o tym podczas lektury Podziemi Veniss oraz Miasta szaleńców i świętych, kiedy to miałem okazję podziwiać siłę słów pisarza. Stroniąc od utartych szlaków, posługując się prawdziwie malowniczymi opisami świata, stworzył wówczas niezwykłą mieszankę gatunków. Mozaikę wielobarwną i fascynującą.

Mówiąc o Finchu wypadałoby zacząć od paru słów o Ambergris, mieście, któremu nadanie ostatecznego kształtu zajęło panu Jeffowi VanderMeerowi blisko piętnaście lat. Piszę „ostatecznego”, gdyż osoby znające owo miejsce z wcześniejszej twórczości pisarza zauważą różnice w jego charakterystyce, a może nawet postawią tezę o ewolucji. Po pierwsze – w porównaniu z innymi powieściami – w Finchu autor ukazuje Ambergris przede wszystkim jako tło dla opisywanych wydarzeń i tym samym odbiera mu rolę pierwszoplanową. Ranga miasta maleje na rzecz kryminalnej historii, która koniec końców przynosi odpowiedzi nie tylko na pytania towarzyszące sprawie prowadzonej przez tytułowego bohatera, ale także pozbawiające sławne Ambergris uroku. O czym mówię? W Mieście szaleńców i świętych oraz w mniejszym stopniu w Shriek: Posłowie czytelnik niemalże automatycznie traktował Ambergris jako synonim tajemnicy. Na wielu poziomach poznania miasto było dla niego niedostępne; pozostawało jedynie snucie domysłów. Owa zagadkowość dotyczyła także istot zwanych Szarymi Kapeluszami, o których odbiorca nie wiedział nic, albo wiedział bardzo mało. Po lekturze Fincha wiele rzeczy ulega zmianie. Następuje kres atrakcyjności Ambergris, którą utożsamiam właśnie z wielkim znakiem zapytania odnośnie jego początków, kultury oraz historii mieszkańców.

Przeobrażeniom ulega również sposób mówienia o Ambergris. W Finchu jest to miejsce brudne, tajemnicze i niebezpieczne; przesiąknięte szarością powieści kryminalnej. Wędrując jego zakamarkami nie trudno nie uwierzyć, że oto trafiliśmy do źródła wszystkiego co złe i wstrętne normalnemu światu, do miasta, gdzie rządzi siła, korupcja i przemoc. Z pewnością nie jest to Ambergris, jakie znamy z Miasta szaleńców i świętych, gdzie było miejsce zarówno na powagę jak i humor, na szaleństwo i zwykłą ekscentryczność. Pozostało tak samo malownicze, ale zmianie uległa jego natura.

Finch to także a może przede wszystkim John Finch, którego poznajemy w momencie gdy jego przełożony, przedstawiciel Szarych Kapeluszy – o których często i gęsto w powieści – zleca mu nową robotę do wykonania. Stopniowo wychodzi na jaw, że tajemnicze podwójne morderstwo to coś więcej niż zimne trupy. Wraz z odsłoną kolejnych faktów sprawa przyspiesza, a cała powieść zaczyna coraz bardziej nabierać cech czarnego kryminału, osadzonego oczywiście w fantastycznych realiach. Johna Fincha polubiłem zaraz po przeczytaniu pierwszych kilkunastu stron. Winę za to mógłbym zrzucić na kilka czynników, lecz podkreślę jeden: podobieństwo tytułowego bohatera do postaci typu chandlerowskiego. Bo kimże jest John Finch, jak nie jednym z ostatnich prawdziwych detektywów? Samotną jednostką, która w pojedynkę musi rozwiązać sprawę, tylko z pozoru posiadającą jedno dno. Z drugiej strony może bardziej trafne byłoby nazwanie Fincha kolejnym wcieleniem Ricka Deckarda niż cholernym twardzielem Marlowem. Trudno jednoznacznie powiedzieć, ale wydaje mi się, że wyrażenie „chandlerowski” bardziej oddaje ducha pierwszoplanowej postaci jak i sam klimat powieści. A skoro jesteśmy przy atmosferze powieści, to dopowiem, że ostatni raz tak świetnie się bawiłem przy Mieście i mieście Chiny Miéville’a. Zarówno w Finchu jak i Mieście i mieście odnalazłem barwną rzeczywistość, umiejętnie przygotowaną mieszkankę gatunkową, niebanalną pomysłowość oraz wciągający kryminał.

Na zakończenie wypadałoby powiedzieć słówko o minusach powieści, ale naprawdę trudno wskazać mi chociażby jeden element, który drażniłby mnie jako czytelnika. Owszem można by było mieć za złe autorowi Fincha, że w pewnym sensie ograbił Ambergris z jego magicznego wizerunku i sprowadził do bardziej namacalnego wymiaru. Z drugiej strony, prędzej czy później, musiało to nastąpić. W Finchu pojawia się nowe Ambergris – tak odmienne od wcześniejszego – ale postrzegam to bardziej na plus niż na minus powieści. Wątpię, czy fani amerykańskiego pisarza byliby zadowoleni, gdyby zaserwował im po raz kolejny odgrzewany motyw.

Finch to moje drugie spotkanie z Jeffem VanderMeerem w przeciągu kilku tygodni, drugie udane. Tym razem redaktor antologii Steampunk – antologii, którą nie tak dawno zaprezentowało polskiemu czytelnikowi wydawnictwo ArsMachina – występuje w roli pisarza; budowniczego miasta Ambergris i sprawnego konstruktora powieści kryminalnej.

I oczywiście spisuje się w niej lepiej niż znakomicie.

2011-04-08T23:13:00.004+02:00

Nowa Fantastyka III 2011

Długo zastanawiałem się, czy sięgnąć po marcową „Nową Fantastykę”, co widać chociażby po dacie publikacji niniejszego tekstu. Nie chciałbym szukać usprawiedliwienia, sądzę jednak, że nie tylko ja, ale coraz większe grono osób ma problemy z regularnym kupowaniem wspomnianego czasopisma i prawdę mówiąc, wcale mnie to nie dziwi. Prędzej czy później dotychczasowi odbiorcy czasopisma musieli wystawić jego redaktorom rachunek. Od pewnego czasu teksty – mam tu na uwadze przede wszystkim opowiadania, w mniejszym stopniu publicystykę – pozostawiały wiele do życzenia; jeżeli nie pod kątem poziomu literackiego, to z uwagi na nazwiska pisarzy. Pytanie, czy te dwie kwestie nie są od siebie w pewien sposób zależne, pozostawiam bez odpowiedzi.

Pisząc o marcowej „Nowej Fantastyce”, wypadałoby zacząć od publicystyki, działu, który dla mnie jest jedynym jasnym punktem czasopisma od wielu, wielu miesięcy. Oczywiście zawsze można mieć zastrzeżenia, ale przed ich wysunięciem należy pamiętać, że „Nowa Fantastyka” to nie „Czas Fantastyki”. Nie martwmy się jednak na zapas. Jeżeli będą pojawiać się artykuły pokroju Granice nauki, granice SF to tylko bić brawa i mieć nadzieję, że wypowiedzi kolejnych publicystów także będą prezentowały podobny poziom. A skoro jesteśmy przy tekście Marcina Zwierzchowskiego to typowałbym go na największy plus omawianego numeru. Autor w jasny, przejrzysty sposób prezentuje zagadnienie wzajemnego przenikania się science fiction i nauki. Świadom możliwości potencjalnych odbiorców nie ucieka się do wyszukanego słownictwa i odchodzi od stylistyki „kwartalnika dla zaawansowanych”, co jednak nie umniejsza wartości popularnonaukowej artykułu.

Czytelnik może być również z zadowolony z Agnieszki Szady, która zgodnie z wcześniejszymi zapowiedziami kontynuuje wątek kryptozoologiczny z lutowego numeru „Nowej Fantastyki” (Uciekinierzy z muzeum paleontologicznego) oraz Łukasza Orbitowskiego i jego ciętego języka (Dreszcze). Większe natomiast oczekiwania miałem wobec tekstu (Cudownej elektryczności) Adama Przechrzty. Na pewno nie przejdzie on bez echa, bo jakby nie było, jest to artykuł na przyzwoitym poziomie, ale summa summarum nie dowiedziałem się z niego niczego, czego nie wiedziałbym wcześniej.

Największe zastrzeżenia mam, jak co miesiąc, do działu opowiadań. Dotyczą one głównie prozy zagranicznej, bo o ile nie przepadam za polskimi pisarzami, tak twórczość Szczepana Twardocha (Tak jest dobrze) oraz Wojciecha Szydy (Po’sen. Plaga cudów) cenię, lubię i szanuję. Choć oba teksty miejscami mogą uchodzić za wydumane – za bardzo oderwane od ziemi i poruszające tematy nie do końca czytelne dla przeciętnego odbiorcy – są przyjemne w odbiorze i prezentują dobry poziom literacki.

Jeżeli chodzi o prozę zagraniczną, po raz kolejny „Nowa Fantastyka” serwuje autorów zza naszej niemieckiej granicy; dla mnie autorów mało znanych i przechodzących bez większego echa. Jako odbiorca czasopisma otwarcie chcę powiedzieć, że mam dość takiego stanu rzeczy. Proza pana Michaela Marcusa Thurnera, którego sylwetka została przybliżona za sprawą wywiadu (Czytelnik ma się bać, dziwić, ekscytować), nie zwala z nóg. Opowiadanie Niedawno u Otta ze wszystkich tekstów zagranicznych oceniłbym najwyżej przede wszystkim z uwagi na interesującą historię.

Podsumowując, brakuje mi w „Nowej Fantastyce” rozpoznawalnych zagranicznych autorów. Jeszcze rok czy dwa lata temu nie trudno było spotkać na łamach czasopisma pisarza na fali. Dlaczego przestano ich drukować? Kolejne pytanie, na które chciałbym poznać odpowiedź.

2011-04-03T11:26:00.003+02:00

"Rozkaz 66" Karen Traviss

Pomimo, iż ostatnie spotkanie z twórczością Karen Traviss pozostawiło literacki niedosyt - Wojny klonów nie dorównały swoim wielkim poprzednikom - postanowiłem zaryzykować ponownie z racji tego, że o pani Traviss jest po prostu zbyt głośno wśród miłośników Star Wars, aby móc z czystym sercem nie dać jej drugiej szansy.

Dlaczego sięgnąłem po Rozkaz 66? Wojny klonów pomimo wad rozbudziły we mnie apetyt na opowieści o "chlebie powszednim" zwykłych szeregorców. Były dla mnie pierwszą książką osadzoną w Expanded Universe, która nie skupiała się na samych rycerach Jedi - konkretnie na losach kolejnych Skywalkerów - ale podjęła próbę przybliżenia historii maluczkich bohaterów republikańskiej wojny. Siłą rzeczy Rozkaz 66 postrzegałem jako kontynuację żołnierskiego cyklu, pozycję jeszcze mocniej akcetującą role szturmowców - mięsa armatniego w rękach kanclerza Palpatine'a - w dziejach galaktyki. Dodatkowo oczekiwania zwiększał wydawca otwarcie deklarujący pełną napięcia akcję spowodowaną oczekiwaniem na przerażający i jakże brzemienny w skutki rozkaz kanclerza Palpatine'a. Rozkaz 66 miał być połączeniem opowieści o elitarnych oddziałach szturmowców do zadań specjalnych - ich ciężkim, wojskowym losie - oraz ich wkładzie w historię Gwiezdnych Wojen. Czym okazały się w rzeczywistości?

Początki były dobre. Elementy kryminału i powieści szpiegowskiej wymieszane z wątkami obyczajowymi; czytelnik, co kilka stron był świadkiem efektownej przygody kolejnego ze szturmowców. Jednym słowem: Rozkaz 66 jako powieść przygodowa zapowiadał się bardzo obiecująco. I prawdopodobnie byłoby tak do końca, gdyby Karen Traviss się nie wypaliła. Bo jak inaczej wytłumaczyć, że autorka która jeszcze kilka powieści wcześniej powalała fanów swoim zangażowaniem w kreowanie kultury wojskowego świata teraz nie do końca potrafi oddać żołnierskiego ducha Gwiezdnych Wojen. Wydaje mi się, że gdzieś po drodze Karen Traviss zapomniała, co tak naprawdę pociąga miłośników uniwersum i za bardzo pochłonęła ją wizja stworzenia wielkiej historii szturmowców w oderwaniu od lucasowej sagi.

Wiem, trudno mi dogodzić. Przy okazji omawiania Wojny klonów wychwalałem zainteresowanie angielskiej autorki wątkami nie do końca pierwszoplanowymi Star Wars, jak również jej umiejętność tworzenia wciągających historii z dala od wojny przez wielkie W. Po lekturze Rozkazu 66 stwierdzam: co za dużo to niezdrowo. Brak klimatu Gwiezdnych Wojen w Gwiezdnych Wojnach z pewnością nie przysporzy Karen Traviss nowych sympatyków. Rozkaz 66 - choć ukazał się pod szyldem serii Komandosi Republiki - mógłby stanowić początek odrębnych od wspominanego uniwersum historii i być może wtedy oceniłbym je zdecydowanie wyżej. Ale w obecnej sytuacji... Wykorzystanie motywu rozkazu 66 - mechanizmu ostatecznie przypieczętowującego śmierć Republiki - jako jedynie odległego tła dla zobrazowania opowieści o szturmowcach to dla mnie za mało, aby poczuć ducha Gwiezdnych Wojen. Momentami odnosiłem wrażenie, że równie dobrze mógłbym czytać o przeżyciach żołnierzy walczących w Afganistanie a przecież nie oto chodzi.

Podsumowując, czytelnicy dla których Gwiezdne Wojny to przede wszystkim rycerze Jedi, Republika i rodzina Skywalkerów nie mają czego szukać w Rozkazie 66. Historia opowiedziana przez Karen Traviss, choć rozgrywa się w świecie George'a Lucasa jest od niego oddalona o wiele, wiele lat świetlnych. I choć nie przeszkadza to w lekturze ksiązki może zniechęcić osoby oczekujące czegoś więcej. Czytelnicy, którzy jednak w imię dobrej "żołnierskiej przygodówki" będą w stanie przymknąć oko niezbyt czytelne nawiązania fabuły Rozkazu 66 do wspomnianego uniwersum, z pewnością nie będą zawiedzeni.

2011-03-05T22:55:00.003+01:00

"Wielki marsz" Stephen King

Tragedie przyciągają. Horrory, thrillery, powieści sensacyjne. Dlaczego po nie sięgamy? Szukamy wrażeń? Wystarczy wyjrzeć za okno... Człowiek dzisiejszy to nikt inny jak wielki kłamczuch, oszukujący na dodatek samego siebie. Pozuje na kochającego męża, spokojnego sąsiada, poukładanego obywatela, ale w gruncie rzeczy nic go nie cieszy tak bardzo jak pech drugiego człowieka. „Człowiek (...)oszukuje siebie tak często, że gdyby mu za to płacili, mógłby się spokojnie utrzymać”*. Ciekawe, gdzie nas to zaprowadzi.

Przyszłość. Choć Stephen King nie podaje konkretnych dat, to łatwo dostrzec, że mowa o czasach niezbyt odległych. Świat nadal funkcjonuje według starych podziałów, ze Stanami Zjednoczonymi jako swoim reprezentantem. Od razu jednak trzeba zaznaczyć: nie jest to świat, jaki znamy. Ameryka z Wielkiego marszu to bliźniak Ameryki znanej z innej książki pisarza z Maine. Podobnie jak i w Uciekinierze stajemy oko w oko z rzeczywistością, w której prym wiodą reality show. Bardzo krwawe reality show. W odróżnieniu jednak od późniejszej powieści Stephena Kinga**, w Wielkim marszu motorem kreującym wypaczone zachowania społeczne nie jest potężna Korporacja Gier, lecz system polityczno-społeczny noszący znamiona totalitaryzmu z lat trzydziestych dwudziestego wieku.

W powieści odnajdujemy większość cech definiujących państwo totalitarne. Począwszy od autokratyzmu, poprzez ingerencję aparatu rządowego we wszystkie dziedziny życia, a skończywszy na rozbudowanej propagandzie. Jest to świat, gdzie antyrządowe nastawienia są szybko zwalczane przez paramilitarne organizacje. Świat, w którym przywódcą Stanów Zjednoczonych jest Major – będący z lustrzanymi okularkami zakrywającymi oczy i wojskowym mundurze idealnym odbiciem Muammara al Kadafiego – osoba przez jednych uważana za dobroczynnego wodza, a przez innych za socjopatę wspieranego przez społeczeństwo. W tak uporządkowanej rzeczywistości ogromne znaczenia ma machina propagandowa. Tytułowy „wielki marsz”, któremu została przypisana ranga niemalże dyscypliny sportowej, jest właśnie jednym z jej podstawowych narzędzi. Środkiem do celu, czynnikiem popularyzującym w amerykańskim społeczeństwie kult wodza i siły.

Czy Wielki marsz należy traktować jako pewien rodzaj przestrogi? Po części na pewno. Pod przykrywką thrillera o prostej – żeby nie powiedzieć banalnej – fabule skrywa się poważna powieść obyczajowo-psychologiczna, dużo mroczniejsza niżby mogło się początkowo wydawać. Stephen King roztacza wizję świata, w którym podstawowe zasady moralne i etyczne powoli umierają, a przyszłość mieni się ciemnymi barwami. W powieści jednak przerażającym nie jest fakt, że młodzi chłopcy mordowani się na oczach całego narodu amerykańskiego*** – nie ma co ukrywać, że i za pozwoleniem reszty świata – i nikt nie kiwnie nawet palcem w ich obronie. Najwięcej do myślenia dają przyczyny takiego a nie innego stanu rzeczy. Czytelnik obserwujący kingowską rzeczywistość nie doszuka się jednoznacznych powodów, dla których doszło do degeneracji ludzkości. W Wielkim marszu – w odróżnieniu od takich powieści jak Miasto ślepców José Saramago czy Droga Cormacka McCarthy’ego – nie odnajdziemy śladów zniszczeń po wielkiej zarazie czy bombach atomowych. To nie jest świat postapokaliptyczny. Jeżeli można mówić o jakiejś apokalipsie to tylko o tej, która dokonała się we wnętrzu człowieka.

Motyw człowieka – maszynki czyniącej zło – spotykamy w twórczości Stephena Kinga bardzo często. W końcu nie od dziś wiadomo, co kręci pisarza z Maine, a właściwie – wokół czego kręcą się jego powieści. Dla niewtajemniczonych wyjaśniam jednak, że nie są to wampiry ani nawiedzone things. O wiele częściej Stephen King poszukuje natchnienia obserwując nas samych – jego pisarski konik to amerykańska prowincja. Źródło kingowych inspiracji to my. Nikt nie dostarcza tylu wrażeń, co na przykład małomiasteczkowa pielęgniarka czy lekko szurnięty pisarz. Choć nie, przepraszam. Na głowę bije ich człowiek poczytalny, świadomie znęcający się nad drugim człowiekiem, osoba dla której zadawanie bólu to hobby, codzienność. To właśnie po niego Stephen King sięga najczęściej i to on jest gwoździem programu w Wielkim marszu.

*S. King Ręka mistrza; Prószyński i S-ka; Warszawa 2008; s.123.

**Powieść Uciekinier (1982) ukazała się trzy lata po Wielkim marszu (1979).

***Niniejsza powieść Stephena Kinga to historia grupy stu młodych chłopców biorących udział w corocznej imprezie pod nazwą – Wielki marsz. Zasady tej imprezy są bardzo proste. Każdy z jej uczestników musi iść z prędkością co najmniej czterech mil na godzinę, aż do momentu kiedy wszyscy z jego przeciwników zatrzymają się. Każde zwolnienie tempa poniżej wspomnianej wartości, zatrzymanie się albo złamanie regulaminu karane jest ostrzeżeniem. Jeśli przez godzinę marszu zawodnik nie otrzyma ostrzeżenia, jedno jest mu wymazywane. Można dostać maksymalnie trzy nagany. Za czwartym razem uczestnik nie jest już ostrzegany, tylko od razu otrzymuje czerwoną kartką – uśmiercający strzał z karabinu.

2011-03-05T22:41:00.007+01:00

"Steampunk" red. Ann & Jeff VanderMeer

„Biali ludzie byli w stanie od czasu do czasu wymyślić coś dobrego”. Trudno przeczyć temu stwierdzeniu, gdy się czyta antologię Steampunk. Jej redaktorzy bowiem – Ann i Jeff VanderMeer – podeszli do zadania bardzo profesjonalnie. Oprócz przemyślanego wyboru opowiadań, wzbogacili wspomniany zbiór tekstami publicystycznymi. Zabiegi te pozwalają postrzegać antologię Steampunk jako książkę skierowaną nie tylko do starych steampunkowych wyjadaczy, ale także do czytelników, którzy z mechanicznym wszechświatem nie mieli jeszcze do czynienia.

Zanim przejdziemy do omówienia opowiadań, warto spojrzeć na książkę z nieco szerszej perspektywy. Z pewnością nie każdy odbiorca literatury fantastycznej miał okazję zetknąć się z steampunkiem, a być może znajdą się i tacy, którzy sięgając po książkę wydawnictwa ArsMachina termin ów usłyszą po raz pierwszy. Jak już jednak powiedziałem, Steampunk to pozycja dla każdego. Rozwiązaniem problemu steampunkowych laików jest dwuczęściowa konstrukcja vandermeerowego zbioru, na który oprócz publicystyki składają się również mniej lub bardziej przystępne w odbiorze opowiadania. Siłą rzeczy jednak funkcję dydaktyczną pełnią głównie artykuły: Jessa Nevinsa Dziewiętnastowieczne korzenie steampunka, Ricka Klawa Parowy Wehikuł Czasu: Ujęcie popkulturowe oraz Steampunk graficzno-sekwencyjny: Skromny przegląd podgatunku na polu powieści graficznych Billa Bakera. Pierwszy z nich to nic innego jak historia steampunka w pigułce. Jego autor wspomina początki „mechanicznego wszechświata”; rozpoczynając od przytoczenia kilku powieści wagonowych (The Huge Hunter: Or the Steam Man of the Prairies E. Ellis, Frank Reade and His Steam Man of the Plains H. Enton) i przypomnieniu dokonań Juliusza Verne’a a kończąc wymienieniem podstawowych cech steampunka. Dwa pozostałe teksty to próba uzmysłowienia przeciętnemu zjadaczowi chleba, że steampunk odcisnął piętno niemalże na każdym elemencie popkultury; książkach (Diamentowy wiek Neal Stephenson, trylogia Mroczne materiały Philip Pullman), komiksach (Scarlet Traces), grach (Space 1889) i oczywiście filmach (Podróż do wnętrza Ziemi 1959, Wehikuł czasu 1961, Miasto Zaginionych Dzieci 1995).

Choć opowiadania zamieszczane w antologiach tematycznych dotyczą podobnych (jeśli nie identycznych) zagadnień, praktycznie nigdy nie prezentują jednakowego poziomu literackiego. Steampunk nie jest wyjątkiem. Ann i Jeff VanderMeer w przedmowie Steampunk: „To mechaniczny wszechświat Wiktorio” wyraźnie zaznaczają, iż redagowany przez nich zbiór to przede wszystkim próba ukazania zmian zachodzących w steampunku w przeciągu ostatnich trzydziestu lat; zatem zawiera teksty lepsze i gorsze. Takie otwarte postawienie sprawy to jeszcze jeden plus niniejszej antologii i kolejne świadectwo fachowości redaktorów. Po pierwsze, laicy sięgający po Steampunk de facto na samym początku są zapewniani o występujących w książce bardzo zróżnicowanych artystycznie opowiadaniach, pozwalających na stopniowe zagłębianie się w „mechaniczny wszechświat”. Po drugie, Ann i Jeff VanderMeer spokojnie tłumaczą co bardziej wymagającym czytelnikom, iż obok tekstów wzorowanych na powieściach wagonowych (np. Maszyna lorda Kelvina James P. Blaylock, Spotkanie parowego człowieka z prerii i Mrocznego Jeźdźca: powieść wagonowa Joe R. Lansdale), nie zabraknie pisarstwa czy to pana Stephensona, czy Iana MacLeoda. Podsumowując, każda grupa odbiorców znajdzie coś dla siebie.

Omawiając antologię VanderMeerów warto również nadmienić, że wchodzące w jej skład teksty zawierają większość charakterystycznych dla steampunka motywów. Siłą rzeczy i niejako na potwierdzenie słów Jessa Nevinsa nie zabraknie nawiązań do dziewiętnastowiecznej literatury podróżniczo-naukowej. Ukłonem w stronę Juliusza Verne’a oraz Herberta Wellsa są między innymi opowiadania Maszyna lorda Kelvina, Słońce na Poddaszu oraz Klub Księżycowego Ogrodnictwa, w których pierwsze skrzypce grają nie tyle sami bohaterowie, ile ich błyskotliwe, naukowe umysły. Jeżeli mowa o steampunku, to nie może oczywiście zabraknąć sterowców (Błogosławieństwo), podrasowanych eksperymentów genetycznych (Nadciąga Bóg Klaun, Wiktoria) oraz parowego człowieka (Spotkanie parowego człowieka z prerii i Mrocznego Jeźdźca: powieść wagonowa). Każdy z tych utworów to doskonały przykład literatury przygodowej, gdzie oprócz dynamicznej akcji pełno alternatywnej historii i gadżeciarstwa. Na koniec znajdą się i opowiadania, bez których czytelnicy – bo nie redaktorzy, przekonani o własnej edukacyjnej misji – na pewno mogliby się obejść. Na mnie osobiście najgorsze wrażenie wywarł tekst Neala Stephensona (Ustęp z Trzeciego i Ostatniego Tomu Plemion Wybrzeża Pacyfiku), który w moim odczuciu troszeczkę odstaje od steampunkowej tematyki.

Kończąc, do sięgnięcia po antologię zachęcam każdego, ale w pierwszej kolejności osoby, które wcześniej nie miały ze steampunkiem do czynienia. Ann i Jeff VanderMeer, jak również wydawnictwo ArsMachina, odwalili kawał naprawdę świetnej roboty. Steampunk to pozycja przemyślana, książka, która udowodnia, że „mechaniczny wszechświat” jest otwarty dla wszystkich.

2011-03-02T22:30:00.009+01:00

Nowa Fantastyka II 2011

Po przebrnięciu przez lutową „Nową Fantastykę” nie wiem, co napisać. Nie żeby był to problem jednorazowy. Czytelnicy portalu zdążyli zauważyć, że omówienia poszczególnych numerów czasopisma pojawiają się z dużym opóźnieniem. Z czego wynika ta zwłoka? Po pierwsze, nie lubię pisać źle o miesięczniku z tak dużymi tradycjami, a obserwując poczynania szanownej – jak również niesłownej – redakcji, niestety byłbym do tego zmuszony. Po drugie, czy „Nowej Fantastyce” warto w dalszym ciągu poświęcać czas i pisać wciąż o tym samym?

Na powyższe pytanie nie umiem odpowiedzieć, lecz wiem jedno: wciąż i wciąż piszę o tym samym. O „znakomickich opkach” i jeszcze lepszych tekstach spod znaku publicystyki. Na szczęście nie muszę tym razem wspominać o autorach zza naszej zachodniej granicy. Mając na uwadze zasadę „co za dużo to nie zdrowo”, jest to wielki plus niniejszego numeru.

A skoro jesteśmy już przy plusach to powiem o jeszcze jednym. Byłem mile zaskoczony przeczytawszy Lensmann i kot, który płakał Sylwi Skorstad. W opowiadaniu znalazłem wszystko, co chciałbym znaleźć w krótkiej formie wypowiedzi: nieprzegadaną fabułę z wyraźnym podziałem na wprowadzenie, rozwinięcie i punkt kulminacyjny; pozytywnego bohatera oraz historię w równej części fantastyczną i obyczajową. Na moją ocenę ma na pewno wpływ fakt, że sam jestem miłośnikiem kotów, ale... któż jest bez wad?

Pozostałe teksty nie wywarły na mnie równie silnego wrażenia jak przygoda lensmanna Leandera Suda i kota Czorta. Wielka popularność Wiery Szkolnikowej nie przełożyła się na równie wielki tekst. Sądzę, że Wachlarz namiestniczki może przypaść do gustu fanom świata Suremu, lecz mnie zwyczajnie znudził. Z kolei Rozmowy Li Bartosza Działoszyńskiego są tekstem, który wciąga – przebrnąć przez niego można, tylko trzeba naprawdę mocno się skupić – ale miałem/mam poważne problemy z powiązaniem go z fantastyką. Ot, widać za słabo go zinwigilowałem.

W dziale publicystki z przyjemnością przeczytałem o próbach stworzenia przez Unię Europejską orwellowskiego systemu nadzoru (Andrzej Miszczak Wielki Brat naprawdę patrzy) oraz wywód Łukasza Orbitowskiego, który tym razem na tapetę bierze ekranizacje twórczości Lovecrafta. Tekst Andrzeja Miszczaka przekonał mnie przede wszystkim – zabrzmi to banalnie, ale taka jest prawda – ciekawostkami. O ile o fantastycznych i prawie fantastycznych stworzeniach (Agnieszka Szady Nie tylko potwór z Loch Ness) od czasu do czasu miałem okazję słyszeć, podobnie jak o historiach z duchami (Agnieszka Haska, Jerzy Stachowicz W domach, gdzie straszy...), o tyle z nazwą INDECT (inteligenty system informacyjny wspierający obserwację, poszukiwanie i detekcję dla bezpieczeństwa obywateli w środowisku miejskim) spotkałem się po raz pierwszy.

Minusem lutowych artykułów może być ich niski poziom „fantastyczności”. Co bardziej zapaleni miłośnicy fantastyki mają prawo odczuwać lekki niedosyt, gdyż felietony nie prezentują kolejnych mniej lub bardziej popularnych motywów literackich, ani nie przekazują treści popularnonaukowych w formie encyklopedycznej. Publicyści skupili się tym razem na tematach około fantastycznych. Miła odmiana. Oby tylko nie weszło im to w krew.

Kończąc, kolejne podsumowanie za nami. Starałem się znaleźć w „Nowej Fantastyce” możliwie jak najwięcej pozytywów, a narzekania ograniczyć do minimum. Czy mi się udało? Mam nadzieję, że tak. Potrzebowałem odmiany. Nie chciałem mieć tak monotonnego zajęcia, jak – wyobrażam sobie – pan Jakub Winiarski, który przychodzi zmęczony do roboty, bierze swój krzyż i musi się użerać z początkującymi pisarzami.

2011-02-18T22:19:00.007+01:00

"Strażnik sadu" Cormac McCarthy

Pisarstwo Cormaca McCarthy’ego przeżywa prawdziwy renesans. W Stanach Zjednoczonych wszystko zaczęło się od powieści Blood Meridian, or the Evening Redness in the West (1985), która przez wielu krytyków została uznana jedną z pięciu najlepszych amerykańskich książek ostatnich dwudziestu pięciu lat. Kolejne powieści McCarthy’ego także były dostrzegalne, ale dopiero No Country for Old Men (2005) oraz The Road (2006)* przyniosły mu prawdziwy rozgłos. W Polsce inwestuje w niego między innymi Wydawnictwo Literackie**. To dzięki niemu mieliśmy okazję przeczytać wspomnianą Drogę, książkę, która - rozsławiona Literacką Nagrodą Pulitzera - stała się niejako wizytówką pisarza.

Strażnik sadu*** to znakomita powieść obyczajowa, której akcja rozgrywa się w latach trzydziestych dwudziestego wieku w Ameryce. Opowieść o trudach życia na amerykańskiej prowincji przekazana za pośrednictwem historii trojga ludzi: młodego chłopaka brutalnie wepchniętego w dorosłość, szmuglera whisky oraz starca niemogącego nadążyć za postępem. Historia rodzącej się przyjaźni pomiędzy chłopcem a mężczyzną i/lub smutne losy starego człowieka zostały jednak zredukowane niejako do roli tła. Choć są motorem napędzającym fabułę, nie należy traktować ich priorytetowo. Strażnik sadu to przede wszystkim opowieść o czasach minionych i straconych; starej Ameryce ze starymi zasadami.

Gdybym miał wymienić zalety Strażnika sadu, to pierwsze miejsce przypadłoby stylowi, który, choć inny od agresywnego i brutalnego języka Krwawego południka czy Drogi, również zachwyca. Cormacowi McCarthy’emu udało się w sposób umiejętny i nie drażniący czytelnika połączyć spokojne, leniwe elementy powieści z momentami tchnącymi prawdziwie sensacyjną akcją. Dzięki tym zabiegom Strażnik sadu nie jest pierwszą lepszą literacką mieszanką fragmentów trzymających w napięciu oraz tych chwytających za serce. To poważna opowieść o przyjaźni, poświęceniu, niesprawiedliwej i trudnej dorosłości.

Po Strażnika sadu sięgnąłem chcąc poznać tę spokojniejszą część twórczości Cormaca McCarthy’ego; sprawdzić, na jakim jest poziomie i czy ma szanse w konfrontacji z bestsellerami pokroju Drogi czy Krwawego południka. Wnioski po lekturze? Książka na pewno nie wstrząśnie czytelnikami w równym stopniu, co wędrówka Ojca i Syna po postapokaliptycznym świecie. Niemniej uważam, że wobec Strażnika sadu nie powinno się pozostać obojętnym. Powieść nie tylko stanowi świetną okazję do rozpoczęcia przygody z twórczością pana McCarthy’ego, ale także daje szansę przyjrzenia się ewolucji jego pisarstwa.

*Powieści No Country for Old Men i The Road zostały zekranizowane. W 2007 roku bracia Joel i Ethan Coen przenieśli na ekrany pierwszą z nich (To nie jest kraj dla starych ludzi), główne role zagrali Tommy Lee Jones i Javier Bardem. Z kolei w 2009 roku John Hillcoat wyreżyserował Drogę.

**Oprócz Wydawnictwa Literackiego powieści Cormacka McCarthy’ego ukazały się także dzięki Prószyńskiemu (To nie jest kraj dla starych ludzi, 2008) oraz Zyskowi (Rącze konie, 1996 i Przeprawa, 2000)

***Strażnik sadu (1965) to debiutancka powieść Cormaca McCarthy’ego uhonorowana Nagrodą Faulknera.

2011-02-13T12:59:00.009+01:00

"Czarny łabędź"

Gdybym wiedział, że będę oglądał Natalie Portman gryzącą się z Milą Kunis (dla niewtajemniczonych wyjaśniam, że mowa o słodkiej i głupiutkiej Jackie Burkhardt z serialu Różowe lata 70-te) to na Czarnego Łabędzia wybrałbym się dużo, dużo wcześniej. Plakietka „dramat obyczajowy o balecie” skutecznie chroniła mój portfel przed zakupem biletów. Wiecie... kino bez kolejnego końca świata bądź bez okularków 3D to nie kino. Na szczęście kochana żona czuwa; śledzi filmowe rewelacje i zawsze wie w co zainwestować niedzielny wieczór.

Pierwsze spostrzeżenie: gdzie jest Natalie Portman – piękna i zmysłowa kobieta z Closer? Osoba, którą zobaczyłem na ekranie z pewnością nią nie była. Natalie była jakaś inna, ledwo ją poznawałem. Dopiero gdy zobaczyłem jak pod jej żebra prywatna rehabilitantka/masażystka baletnic wkłada dłoń wszystko stało się jasne. Natalie Portman bardzo poważnie potraktowała rolę Niny Sayers i w tym celu niemiłosiernie schudła. Na ekranie pląsała przyszła anorektyczna, na którą momentami aż strach było patrzeć.

Powiedziałem „strach”? Wyjaśnijmy coś sobie: Natalie Portman jest nadal very very hot – no bo przecież to ciągle ona – i wspomniany strach ma źródło nie w jej wyglądzie, ale umyśle. Historia wyreżyserowana przez Darrena Aronofsky’ego to wędrówka po kulisach ludzkiego umysłu. Oczywiście jest to wędrówka mroczna i psychodeliczna. Tym razem ukazująca jednostkę ludzką opętaną nie przez narkotyki, lecz pragnienie bycia perfekcyjnym. To historia o zazdrości i zaciętej rywalizacji okraszona nutką (no może dwiema nutkami) schizofrenii. Wszystko jak na Darrena Aronofsky’ego przystało.

Idąc do kina nie spodziewałem się niczego podobnego. Czarny Łabędź okazał się świetnym filmem, obrazem od początku do końca trzymającym widza za gardło. Pierwszorzędnym thrillerem – wizje rodzące się w głowie Natalie Portman są przedstawione bezbłędne – z genialną, potęgującą napięcie muzyką, hipnotyzującym tańcem i dobrą obsadą.

Trailer

2011-02-05T06:33:00.008+01:00

"Nowa Fantastyka" I 2011

Moje życzenie noworoczne: chciałbym, aby poziom publicystki ukierunkowanej na literaturę w „Nowej Fantastyce” z miesiąca na miesiąc wzrastał. Niemożliwe? Patrząc na styczniowy numer czasopisma wiem, że zrobienie pierwszego kroku – wielkiego dla czytelników i ogromnego dla redakcji – nie będzie trudne. Ba! Będzie banalnie proste. Wystarczy zamieścić jeden (jeden!) przeciętnej wartości merytorycznej artykuł poświęcony literaturze fantastycznej. Może to być tekst o strukturze czysto encyklopedycznej, ale żeby był.

***

Publicystyka pierwszego noworocznego wydania „Nowej Fantastyki” pozostawia wiele do życzenia. Prawdę mówiąc mam ogromny żal do osób, które w ogóle zgodziły się dopuścić ów numer do druku. Od dwóch, trzech miesięcy zachwalałem twórców czasopisma za wzrostową tendencję jego treści merytorycznej. Może ów wzrost nie był zbyt duży, ale był. A teraz co? Ech... Krytykować jest łatwo. Czynię to jednak w dobrej wierze i z perspektywy przeciętnego zjadacza chleba. Zdaję sobie sprawę, że Wolny Rynek wraz ze swoim bratem Kryzysem to bardzo wymagający partnerzy w interesach. Wiem, że aby nie wypaść z gry, pismo musiało przejść transformację; poszukać nowej grupy odbiorców. Tak właśnie tłumaczę całkowity brak w najnowszym numerze „Nowej Fantastyki” tekstów publicystycznych poświęconych literaturze. Nie sądzę jednak, aby odcinanie się od korzeni było dobrym rozwiązaniem.

Powtórzę jeszcze raz: styczniowa „Nowa Fantastyka” nie zawiera artykułów dedykowanych literaturze. Zamiast nich odnajdujemy dwa teksty poświęcone filmowi* oraz fragment wspomnień Lecha Jęczmyka, który – jak większość wspomnień – stanowi miłą i wciągającą lekturą, lecz ma jedną podstawową wadę: jest fragmentem**. Choć panu Lechowi niewątpliwie należą się brawa, to jednak jego osoba nie zrekompensuje wszystkiego. Zwłaszcza, że dwie strony owych wspomnień zbyt łatwo przywodzą na myśl reklamę. Maciej Parowski pisze wprost: „więcej tekstów Lecha w najbliższym „CzF” 1/26/2011”***.

Idźmy dalej. Ubóstwo publicystyczne można także próbować tłumaczyć obecnością zestawienia najważniejszych książek, wydarzeń i filmów z lat 2001-2010. Piszę „zestawienia”, bo o jakiejkolwiek „ocenie” nie może być mowy. Przyznam rację panu Jakubowi Winiarskiemu w kwestii konieczności organizowania takich zabaw, ale na litość boską, o żadnej ocenie nie można w tym wypadku mówić! Chyba, że redakcja „Nowej Fantastyki” pragnie oceniać dorobek ostatnich dziesięciu lat w bliskiej naszemu sercu dziedzinie za pomocą googlowskich notek. Good luck.

Zamysł był dobry, ale wykonanie koszmarne. Zamiast rzetelnego przeglądu ostatniego dziesięciolecia – nie mówcie, że nie miał kto tego zrobić! – otrzymaliśmy suchą wyliczankę oczywistych faktów. Szkoda.

***

Chciałbym powiedzieć, że dział prozy zasługuje na większe uznanie, ale niestety tak nie jest. Nie odnalazłem w styczniowym numerze ani jednego tekstu, który przemówiłby do mnie w taki czy inny sposób. Ani jednego tekstu, który wart byłby zapamiętania. Po prostu – czytając czy to polską, czy zagraniczną prozę – nie czułem bluesa.

Miałem niewielką nadzieję, że Adam Przechrzta ponownie mile zaskoczy – Demony Leningradu**** to naprawdę był kawał dobrego opowiadania – ale tym razem zwyczajnie nie pykło. Przyczyn takiego stanu rzeczy nie poszukuję bynajmniej w stylu pisarskim pana Adama. Po prostu sądzę, że mam dość wojenki, pułkowników i odniesień do wielkiej historii Polaków. Czy nie ma innych, interesujących tematów? Ile jeszcze musi upłynąć historii alternatywnych, aby wreszcie zdano sobie sprawę, że przestaje to być zabawne, a zaczyna być zwyczajnie żałosne?

Jeżeli chodzi o literaturę zagraniczną to... No cóż, osoby zainteresowane fantastyką niemiecką z pewnością nie będą miały powodów do narzekań. Redakcja „Nowej Fantastyki” wykazuje bowiem coraz większe zainteresowanie pisarstwem naszych zachodnich sąsiadów. Niech i tak będzie. Prosiłbym tylko, aby rozsądniej dobierali autorów, dla ich własnego (i nie tylko ich) dobra. Jeżeli pismo zamierza pozostać konkurencyjne, musi zacząć inwestować nieco bardziej rozsądnie. Na pewno jest jeszcze paru ciekawych zagranicznych pisarzy

***

Podsumowując, ubiegłomiesięczny numer „Nowej Fantastyki” jest najsłabszym od wielu, wielu miesięcy. Taką opinię zawdzięcza słabym tekstom publicystycznym – pan Łukasz nie pociągnie w pojedynkę pisma zbyt długo! – oraz niezbyt interesującej prozie. Zapowiedzi, reklamy, konkursy, recenzje. Czy czasopismo z taką historią, aż tak bardzo tego potrzebuje? Odnoszę wrażenie, że redakcja zamiast skupiać się na wyborze naprawdę wartościowych tekstów, idzie na łatwiznę. Nie tędy droga, ale... każdy tasuje, jak mu pasuje.

* Jakub Ćwiek w artykule Samobójstwo Mrocznego Rycerza wypowiada się na temat filmu „Powrót Mrocznego Rycerza” (reż. Darren Aronofsky) – historia Batmana po pięćdziesiątce. Natomiast Łukasz Orbitowski – Jajko i kura – rozwodzi się nad początkami satanizmu w kinie.

** Tekst pochodzi ze wspomnień Lecha Jęczmyka „Światło i dźwięk” i został zamieszczony w styczniowym numerze „Nowej Fantastyki” z okazji siedemdziesiątych piątych urodzin wspomnianego publicysty.

*** Maciej Parowski we wstępie do fragmentu tekstu Lecha Jęczmyka Światło i dźwięk albo moje życie na różnych planetach; w: „Nowa Fantastyka”; nr 1 (340) 2011; s.10.

**** Niniejszej opowiadanie Adama Przechrzty pojawiło się w styczniowym numerze „Fantastyki – Wydanie Specjalne” w 2010 roku.

2011-01-21T22:37:00.009+01:00

"Wojny klonów" Karen Traviss

Świat Gwiezdnych Wojen, pomysł stopniowo urzeczywistniany przez George’a Lucasa od wczesnych lat siedemdziesiątych, należy do typu uniwersum wiecznie żywego, umiejętnie adaptującego się do zmieniających się warunków. Zaczęło się od filmu Gwiezdne Wojny* z 1977 roku, którego sukces przyczynił się do powstania jego dwóch kontynuacji oraz książki Alana Deana Fostera Spotkanie na Mimban (1978). Za sprawą tych dwóch czynników mógł zaistnieć Expanded Universe, obejmujący wszystkie oficjalnie licencjonowane materiały, kreujące współczesne uniwersum z szyldem Star Wars.

***

W ramach Expanded Universe tworzy Karen Traviss, angielska pisarka znana między innymi dzięki książkom wzbogacającym świat George’a Lucasa. W 2004 roku ukazała się jej książka Bezpośredni kontakt; powieść bardzo pozytywnie przyjęta przez fanów Gwiezdnych Wojen. Autorka – przez wielu wymieniana na równi z Matthew Woodringiem Stoverem – w połowie zeszłego roku oznajmiła jednak, że kończy przygodę ze wspomnianym uniwersum. Wojny klonów są jedną z ostatnich pozycji jej autorstwa wydanych w naszym kraju.

Długo nie mogłem zasiąść do lektury Wojen klonów. Chciałem poznać powieść, gdyż od lat nie miałem styczności z literackim uniwersum George’a Lucasa, ale jednocześnie bałem się, że okaże się ona od początku do końca miałka i nijaka, niewpisująca się w moje wyobrażenie o Gwiezdnych Wojnach. Sądzę, że podobne obawy towarzyszą wszystkim miłośnikom tego cyklu, którzy pamiętają historię admirała Thrawna z połowy lat dziewięćdziesiątych czy chociażby trylogię Akademia Jedi autorstwa Kevina J. Andersona**. Książki wchodzące w skład tych dwóch trylogii – ze zdecydowaną przewagą pierwszej – są dla mnie najlepszymi pozycjami epickimi, jeżeli chodzi o Expanded Universe. Stawiam je jako wzór w stosunku do dokonań innych pisarzy „star wars”.

***

Wojny klonów to moje pierwsze spotkanie z twórczością Karen Traviss. Troszeczkę żałuję, że nie miałem wcześniej czasu – prawdopodobnie także i chęci – zapoznać się z Bezpośrednim rozkazem wraz z jego kontynuacjami, gdyż mógłbym rzetelniej wypowiadać się o wkładzie tejże autorki w rozwój świata Gwiezdnych Wojen i nie osądzać owego wkładu na podstawie jednej książki.

Wojny klonów to przede wszystkim sprawozdanie z kolejnej przygody rycerzy Jedi – w rolach głównych oczywiście Anakin Skywalker oraz Obi-Wan Kenobi – której tło stanowią zmagania Republiki z separatystami dowodzonymi przez hrabiego Dooku. Nie będę w tym miejscu poświęcał czasu na tłumaczenie kto z kim i dlaczego wojuje. Zakładam, że czytający ten tekst chociaż w niewielkim stopniu orientują się w chronologii wydarzeń świata Gwiezdnych Wojen. Dodam jednak, że Wojny klonów to pierwsza część cyklu o tym samym także tytule; tak więc osoby zainteresowane tym konkretnym okresem w historii wspominanego uniwersum nie powinni stronić od książki Karen Traviss.

Autorka bardzo rozsądnie podchodzi do kwestii łączenia oryginalnych wątków – tj. wątków filmowych – z własnymi wariacjami na temat życia głównych postaci. Oprócz ukazania kolejnych wyborów, które oczywiście w mniejszym lub większym stopniu także przyczyniają się do finałowej przemiany bohaterów, stara się nie zapominać o ich zwykłych, codziennych obowiązkach. Dla Karen Traviss, Obi Wan-Kenobi to w pierwszej kolejności generał, klony zaś to żołnierze wykonujący jego rozkazy. Razem tworzą grupę wojennych kompanów wspólnymi siłami walczącą w imię idei głoszonych przez władze Republiki. Właśnie takie, umiejętne wyważanie historii filmowych z oryginalnymi powoduje, że czytelnik nie jest na każdym kroku przytłaczany wizją chociażby Anakina jako przeszłego Dartha Vadera. Dzięki temu historia opowiedziana w Wojnach klonów to kolejna przygoda dwóch znanych i lubianych bohaterów.

***

Jako oceniam powieść Karen Traviss? Czy jej twórczość wzbogaca uniwersum Gwiezdnych Wojen? Wojny klonów stanowią miły przerywnik w wielkiej historii takich postaci, jak Obi Wan-Kenobi i Anakin Skywalker. Powieść może i nie wybija się z uwagi na styl wypowiedzi czy prezentację świata przedstawionego – jest to typ książki lekkiej, utrzymanej w konwencji przygodowej – ale na pewno rozbudowuje Expanded Universe, czy może raczej historie poszczególnych bohaterów tego wielkiego uniwersum.

*Podtytuł Epizod IV: Nowa nadzieja dodano dopiero w 1980 r.

** W skład trylogii Thrawna wchodzą: Dziedzic Imperium (1995), Ciemna Strona Mocy (1995), Ostatni rozkaz (1995). Natomiast na cykl Akademia Jedi składają się: W poszukiwaniu Jedi (1996), Uczeń Ciemnej Strony (1996) oraz Władcy mocy (1997). W nawiasach podałem daty wydań tych powieści w Polsce.

Kawerna

2011-01-17T21:51:00.010+01:00

"Genesis. Olśnienie" Poul Anderson

Poul Anderson, pisarz, do którego z pewnością będę wracał stale. Autor wielokrotnie wyróżniany, uznawany za jednego z największych twórców fantastyki. Choć kojarzę go głównie z powieściami science fiction, to przygodę z nim zaczynałem od Conana buntownika, historii o „barbarzyńskim awanturniku o herkulesowej sile i szlachetnym sercu”, torującym sobie drogę do akwilońskiego tronu. Tylko pomyślcie. Jak wielki musiał posiadać ten autor talent, aby nic z niego nie stracić na przestrzeni pięćdziesięciu lat. Nie wierzycie? Zapraszam do zapoznania się z powieściami napisanymi odpowiednio w 2000 i 1954 roku.

Genesis

Dokąd zmierzamy? Co jest celem naszej egzystencji? Prędzej czy później każdy staje wobec takich pytań i każdy – świadomie bądź nie – poszukuje na nie odpowiedzi. Taka jest natura człowieka. Tego typu zagadnienia towarzyszyły ludzkości od początku i prawdopodobnie będą towarzyszyć nadal. Są obecne w religii, polityce, w książkach, filmach. Od tych pytań nie sposób uciec, są nie mniej natarczywe od nas. Jednakże choćbyśmy nie wiem jak pragnęli, odpowiedzi nie będą oryginalne. Owszem, każda pod pewnym kątem będzie indywidualna, choć sprawiedliwiej byłoby powiedzieć ‘zmodyfikowana’, gdyż będzie pochodzić z tego samego źródła. Ku czemu bowiem dąży każda jednostka? Ku przetrwaniu. Do tego zmierza człowiek, odkąd nauczył się posługiwać ogniem i właśnie ten cel będzie przyświecał podróżom w kosmos.

Tak wygląda dzisiejsza rzeczywistość. Procesem, który ukształtował dzisiejszą istotę ludzką – podobnie jak i wszystkie pozostałe stworzenia – jest ewolucja/rozwój (oba te pojęcia są stosowane przez Poula Andersona wymiennie). To za ich sprawą możemy mówić chociażby o instynkcie przetrwania i instynkcie macierzyńskim. Ewolucja, stała i niezmienna, była początkiem wszystkiego. Genesis jest poświęcona właśnie owym procesom. Powieść nie jest jednak suchym zestawieniem zmian zachodzących w biologii, lecz próbą odpowiedzenia na jeszcze jedno pytanie: czy nieustanna ewolucja/rozwój jest wskazana?

Celem jasnego przedstawienia odmiennych spojrzeń na wspomniane zagadnienie Poul Anderson kreuje dwóch antagonistycznych bohaterów. Spotykamy zatem Gaję, buntowniczą sztuczną inteligencje Ziemi, dążącą do zagłady ludzkości oraz SI Wędrowca, w której bytuje świadomość astronauty, Christiana Brannocka, pragnącego człowieka ocalić. Oboje stanowią części składowe „galaktycznego mózgu”. Za sprawą ich dyskusji powieść staje się de facto ciągiem argumentów – ukazywanych poprzez mniejsze lub większe opowieści – za jedną bądź drugą stroną. Wszystko podporządkowane zostaje sformułowaniu ostatecznej odpowiedzi o przyszłość rodzaju ludzkiego.

Dlaczego doszło do tak ważnego sporu? Janusz Zajdel w opowiadaniu Ekstrapolowany koniec świata przestrzegał przed niekontrolowanym rozwojem człowieka. „Postęp jest ogromną, żywiołową siłą, której nic nie jest w stanie zahamować. W tym właśnie tkwi cała tragedia ludzkości! Raz puszczona przez człowieka w ruch machina postępu musi działać, aż do momentu, w którym człowiek wkręcony w jej tryby straci panowanie nad światem i ulegnie…” - pisał autor. Podobną wizję roztacza przed czytelnikami Poul Anderson w Genesis. Sztuczna inteligencja, stworzona w celu poprawy warunków życia człowieka, wymyka się spod kontroli i zaczyna samodzielnie funkcjonować. Z uwagi na unikalność „wolno myślącego życia” we wszechświecie przystępuje do zapewnienia rodzajowi ludzkiemu całkowitego, totalnego bezpieczeństwa. W swojej mądrości pragnie przeobrazić rzeczywistość ukształtowaną przez człowieka w świat pozbawiony wojen, głodu, nieprawości, wszystkiego co złe. Stworzyć coś na wzór „matrixa” braci Wachowskich, gdzie ludzkość żyłaby szczęśliwie pod czujnym okiem sztucznej inteligencji kosmosu.

Zamysłom „galaktycznego mózgu” przeciwstawia się wspomniana Gaja, otwarcie głosząca koniec wolności człowieka, jeżeli powstanie ów lepszy świat. W swoich planach postanawia zniszczyć rodzaj ludzki i tym samym pokrzyżować plany drugiej strony.

Genesis to próba skonfrontowania dwóch sposobów (?) na życie i wybrania tego najwłaściwszego. Poul Anderson nie przypisuje jednak sobie roli eksperta, ile raczej prowodyra dyskusji i obserwatora wydarzeń. Decyzję pozostawia nam, czytelnikom.

Olśnienie

Olśnienie to historia Ziemi, której mieszkańcy – nie tylko ludzie, ale wszystkie stworzenia myślące – z dnia na dzień stali się niewyobrażalnie mądrzejsi. Iloraz inteligencji każdej istoty obdarzonej mózgiem wzrósł kilkakrotnie. Najlepiej znoszącymi zmianę okazują się naukowcy silni duchem i już pierwotnie o dużym ilorazie inteligencji. W powieści owe jednostki pełnią rolę nie tyle przewodników po nowym świecie – ciężko mówić o przewodnikach, gdy wszystko wokół ulega rozpadowi – co świadków zniszczenia, upadku rasy ludzkiej.

Poul Anderson oczyma naukowców odpowiada na pytanie: do czego może doprowadzić zbyt duża wiedza o otaczającym nas świecie. Wyobraźcie sobie społeczeństwo, w którym do wszystkich – począwszy od powiedzmy windziarzy po inżynierów – zaczyna docierać bezsens wykonywanych przez nich zadań. Ludzi, dla których pieniądz zupełnie traci na wartości w obliczu ogromu wszechświata. Nauczyciela nie widzącego potrzeby nauczania skoro i tak wszyscy kiedyś umrą, czy artystę nie znajdującego pocieszenia w swoich dziełach. Oto świat po przejściach, a właściwie po wyjściu ze strumienia pola magnetycznego blokującego rozwój inteligencji.

Widząc skutki ‘zmiany’ opisanej przez Poula Andersona nie sposób nie zadać kolejnego pytania: czy nadmierna inteligencja może zwrócić ludzkość w stronę barbarzyństwa? Wszystko, co ludzkie przestaje być nam obce. Człowiek osiąga umysłową doskonałość i tym samym traci cel w życiu. Wiążące go do tej pory hasła – ekonomia, polityka, narodowość, moralność – przestają prezentować jakiekolwiek znaczenia, bledną w obliczu potęgi ludzkiego umysłu.

W Olśnieniu Poul Anderson także ostrzega przed niepohamowanym rozwojem, lecz tym razem rozwojem umysłu. Kartezjańskie: „Jestem człowiekiem i nic co ludzkie nie jest mi obce”, zestawione z ową powieścią nabiera nowego wydźwięki i stanowi być może zapowiedź nadchodzących zmian.

***

Niewątpliwie Genesis i Olśnienie zasługują na uwagę. Dobrze się też stało, że obie powieści zostały wydane w jednym tomie, gdyż tematy przez nie poruszane są do siebie bardzo zbliżone. Można nawet powiedzieć, że wzajemnie się uzupełniają. Poul Anderson centrum swojego zainteresowania uczynił tym razem człowieka i jego dążenie do doskonałości. Doskonałości będącej nie tyle ostatecznym celem, ile środkiem ku przetrwaniu.

2011-01-01T13:45:00.017+01:00

Zimna wojna, rozwój sf i słówko o "Świecie Jona" Philipa K. Dicka

Rozpoczynając studia historyczne życzyłem sobie małej ilości dat, krótkich godzin w bibliotece, troszeczkę dłuższych wyskoków na jedno małe niewstrząśnięte, długich nocy oraz przebywania w towarzystwie ludzi normalnych, lecz nie banalnych. Dziś mogę powiedzieć, że los był dla mnie łaskawy i spełnił niemalże wszystkie marzenia z tamtego okresu. Dlaczego nie wszystkie? Świat studencki potrzebuje błazna. Osoba taka dba o właściwą atmosferę w grupie, zapewnia rozrywkę pomiędzy zajęciami i w razie przedłużającej się na nich ciszy zawsze jest w stanie sypnąć złotą myślą. Nie przytoczę tutaj wszystkich, niezwykle celnych uwag odnośnie życia i śmierci, ale wspomnę jedną: „Wojna to czas zmian”. I od tego zacznijmy.

***

Gdyby Winston Churchill przemawiając w Fulton piątego marca 1946 roku zdawał sobie sprawę z tego, jak wielką zawieruchę wywoła termin „żelazna kurtyna”, być może nakazałaby skorygować tekst wypowiedzi. Historia jest jednak nieubłagana. Wystąpienie ówczesnego premiera Wielkiej Brytanii na nowo rozbudziło w społeczeństwach uczucie niepewności, a stan napięcia związany z rywalizacją ideologiczną bloku zachodniego ze wschodnim zaczął być coraz bardziej odczuwalny. Choć Winston Churchill przyznawał publicznie, że „nie wierzy, by Rosja Sowiecka chciała wojny”*, przywódcy kapitalistycznych mocarstw rozpoczęli przygotowania do obrony przez komunistyczną ekspansją. Pomimo zakończenia drugiej wojny światowej pytania o przyszły porządek świata nie traciły na aktualności.

Wojna to czas zmian, to już ustaliliśmy. Co działo się tuż przed nią? Panika, wyczekiwanie nieuniknionego, przeświadczenie o własnej bezsilności, poddanie się biegowi wydarzeń i wszystko to razem. O rozpoczęciu działań wojennych – trochę nietypowych, ale wroga się nie wybiera – pierwsi dowiedzieli się mieszkańcy New Jersey, którzy trzydziestego października 1939 roku stali się świadkami ataku Marsjan na Ziemię. Co prawda wszystko okazało się koszmarną pomyłką, za którą odpowiadał niejaki Orson Welles wraz z Mercury Theatre, ale wydarzenie to stanowi doskonały miernik napięcia panującego w ówczesnych społeczeństwach. Słuchowisko radiowe oparte na powieści The War of the Worlds (1898 r.) Herberta George Wellsa, bo o nim mowa, w atmosferze strachu przed masowym konfliktem zbrojnym zostało potraktowane przez radiosłuchaczy jako faktoid, czyli rzeczywisty reportaż inwazji obcych z kosmosu.

Ale wróćmy do literatów, tak chętnie podejmujących i przetwarzających problemy mas. Epoki historyczne wypełnione są utworami opisującymi działania militarne, zabójcze machiny i wielkie postaci zmieniające losy świata. Wystarczy wspomnieć twórczość Homera, czy Wojnę i pokój Lwa Tołstoja. Zimna wojna także dołożyła swoją cegiełkę. Przyczyniła się szczególnie do rozwoju fantastyki naukowej. Towarzyszący jej wyścig zbrojeń pobudził wyobraźnię twórców, podsunął świeże pomysły odnośnie rozwiązań technologicznych oraz zmusił do poszukiwania odpowiedzi na pytanie o przyszłość Ziemi i rodzaju ludzkiego.

Prawdopodobnie nie byłoby tego wszystkiego, gdyby nie rywalizacja polityczna i gospodarcza wielkich mocarstw, która stała się literacką pożywką dla takich twórców, jak chociażby Robert A. Heinlein, który już w 1947 roku w powieści Rocket Ship Galileo opisał pionierskie wyprawy na Księżyc. Książka na tyle dobrze oddawała obawy społeczeństwa amerykańskiego, że w 1950 roku Irving Pichel** przeniósł ją na ekrany kin (Destination Moon). Historia biznesmena samodzielnie rzucającego wyzwanie Związkowi Radzieckiemu znalazła poklask wśród Amerykanów i rok później została uhonorowana Oskarem za najlepsze efekty specjalne. Oczywiście obiektem zainteresowania pisarzy nie był tylko wyścig o Księżyc. Kilka lat później geniusz Roberta A. Heinlein po raz kolejny dał o sobie znać w Starship Troopers (1959 r). Od tamtej pory motyw żołnierza przyszłości - po raz pierwszy wówczas ukazany tak precyzyjnie - stopniowo będzie się rozwijał: od żołnierza kosmosu, poprzez cyborga, aż do superżołnierza Timothy Zahna (cykl Cobra) łączącego człowieka z maszyną.

***

Jak już wspomnieliśmy zimna wojna, podobnie jak każda inna, doprowadziła do rozkwitu niemalże wszystkich dziedzin nauki, w tym także robotyki***. To między innymi dzięki niej doszło do ewolucji robota, od sztucznej istoty mającej zastąpić człowieka w pracy (idea Karela Čapka****) po zbuntowanego antropomorficznego cyborga.

„Robot nie może skrzywdzić człowieka, ani przez zaniechanie działania dopuścić, aby człowiek doznał krzywdy” – jedno z trzech praw robotyki stworzonych przez Isaaca Asimova w 1942 roku w opowiadaniu Runaround. Kto dziś o nich pamięta?

Lata osiemdziesiąte to okres schyłkowy ewolucji maszyn wyposażonych w sztuczną inteligencję. Wizja robota, początkowo niegroźnego i konstruowanego z myślą ułatwieniu życia rodzajowi ludzkiemu, stopniowo ulegała przeobrażeniom. The Terminator Jamesa Camerona oraz Blade Runner Ridleya Scotta umocniły wizerunek antropomorficznego buntownika. Zarówno czytelnicy, jak i widzowie mieli okazję dokładnie przyjrzeć się buntowi sztucznej inteligencji przeciwko człowiekowi, swojemu stwórcy. Czy było to jednak pierwsze starcie istoty ludzkiej z jej mechanicznym potomkiem?

Mary Shelley już w 1818 roku w powieści Frankenstein zaprezentowała sztucznego człowieka zszytego z fragmentów trupich ciał i powołanego do życia dzięki wyładowaniom elektrycznym. Od tamtego czasu monstrum stale pobudzało wyobraźnię twórców, a film Frankenstein z 1910 roku, uchodzący za jeden z pierwszych w historii obrazów kina światowego, w którym zastosowano efekty specjalne*****, zrobił bardzo duże wrażenie na ówczesnych widzach. Cofając się w czasie jeszcze bardziej spotykamy Golema - bezrozumną istotę z tradycji żydowskiej, ulepioną z gliny i ożywioną dzięki tajemnym rytuałom.

Jak widać strach przed nieznanym, jak i przed sztuczną inteligencją wymykającą się spod kontroli ma bardzo długie korzenie.

***

W atmosferze napięcia wywołanego zimną wojną żył i tworzył Philip K. Dick. W 1954 roku opublikował opowiadanie Jon’s World, stanowi doskonały przykład na zainteresowanie zagrożeniem ze strony inteligentnych maszyn. W tekście spotykamy „szponary” – antropomorficzne roboty obdarzone sztucznym mózgiem – będące skutkiem ubocznym wojny totalnej między Strefą Sowiecką a Narodami Zjednoczonymi. Autor roztacza przez czytelnikami apokaliptyczną wizję zagłady Terry******, której przyczyn należy doszukiwać się przede wszystkim w niewłaściwym wykorzystaniu osiągnięć nauki.

W Jon’s World Philip K. Dick ukazał świat, gdzie najważniejszą cnotą jest nauka. Po upływie tysiącleci – szponary wyniszczyły siebie nawzajem - człowiek wraca z księżycowego wygnania i rozpoczyna odbudowę Terry. Wznosi jednak świat wyzuty z marzycielstwa, gdzie nie ma miejsca na religijne rozmyślania. Świat, w którym ludzkość przestała śnić o wyższej rzeczywistości, bogach, diabłach, Raju i w pełni skupiła się na pracy. W tak funkcjonującym świecie poznajemy Caleba Ryana, żarliwego wyznawcę empirycznego podejścia do życia i obrońcę ustalonego przez historię porządku. Służąc nauce, wyrusza on wehikułem czasu w przeszłość, aby wykraść dokumenty pozwalające na ponowne skonstruowanie sztucznego mózgu. Podczas misji dochodzi jednak do komplikacji, w skutek której potwierdza się stara prawda, że nie można ingerować w przeszłość.

Jon’s World to literacki rzut okiem na zagrożenia płynące z eskalacji konfliktu. Philip K. Dick prezentując apokaliptyczną wizję ludzkości przestrzega wszystkich zainteresowanych wojną przed zatraceniem. Konflikt człowieka z maszyną nie stanowi wątku głównego, ale pełni jedynie rolę tła do zobrazowania większego zjawiska, jakim jest wojna totalna. Historia buntu szponarów, powołanych do istnienia w celu zapewnienia człowiekowi pomocy, to nic innego, jak przykład niewłaściwego użycia zdobyczy techniki.

Opowiadanie Jon’s World to próba wyrażenia własnego strachu przed niekontrolowanym rozwojem nauki. Autor odwołuje się do zakorzenionego w społeczeństwach lęku przed wymykającym się spod kontroli tworem ludzkiego geniuszu. Oczywiście dostosowuje tekst do aktualnych realiów, a monstrum doktora Frankensteina zastępuje antropomorficznym robotem.

Jon’s World to także hołd złożony dylematom filozoficznym, które nurtowały Philipa K. Dicka przez całe życie. Autor rozważa problem realności świata widzianego oraz istnienia Boga i jego znaczenia dla człowieka. Zagadnienia te zostaną w pełni zaprezentowane dopiero kilkanaście lat później, przede wszystkim w powieści The three stigmata of Palmer Eldritch (1964 r.) oraz Ubik (1966 r.).

***

W zakończeniu zapewne mile widziana była by jakaś puenta. Trafne podsumowanie, nie tyle zimnej wojny – jaka była każdy słyszał – ale jej wpływu na twórców fantastyki naukowej. Rozczaruję was jednak i nie powiem nic. Wszystko, co chcielibyście wiedzieć o wojnie Zachodu ze Wschodem, jakie wywoływała emocje i jakie zagrożenie niosła ze sobą, znajdziecie w dwudziestowiecznych powieściach (względnie opowiadaniach). I to nie tylko tych osadzonych w realiach fantastyki naukowej.

* H. Kissinger Dyplomacja, Warszawa 2003, s.482.

** I. Pichel (1891-1954) – amerykański aktor i reżyser.

*** Robotyka – interdyscyplinarna dziedzina wiedzy działająca na styku mechaniki, automatyki, elektroniki, sensoryki, cybernetyki oraz informatyki. Domeną robotyki są również rozważania nad sztuczną inteligencją.

**** K. Čapek (1890-1938) – jeden z najważniejszych pisarzy czeskich dwudziestego wieku. Zaliczany do pionierów fantastyki naukowej. W 1920 roku w sztuce Roboty Uniwersalne Rossuma po raz pierwszy został użyty termin „robot”.

***** Konkretnie chodzi o scenę, w której monstrum powstaje z ognia w kotle z chemikaliami. Podczas jej kręcenie wykorzystano zabieg cofnięcia sekwencji taśmy filmowej (tzn. najpierw sfilmowano spalenie makiety stwora, a następnie zmontowano ją od końca).

****** Terra – łacińska nazwa Ziemi wykorzystana przez Philipa K. Dicka w opowiadaniu Jon’s World.

Nowa Fantastyka

2010-12-31T20:07:00.006+01:00

"Nowa Fantastyka" XII 2010

Kuć żelazo póki gorące. Jedna z podstawowych prawd rządzących przedsiębiorstwami? Patrząc na politykę wydawnictwa Prószyński i S-ka nie można mieć wątpliwości. Zaczęło się rok temu w październiku i trwa do dnia dzisiejszego.

Era Endera, powrót do łask Orsona Scotta Carda

Grudniowy numer „Nowej Fantastyki” może uchodzić za zwieńczenie procesu „odradzania” postaci Andrew Wiggina w naszym kraju. Zarówno dział publicystyki, jak i prozy zostały zdominowane przez Orsona Scotta Carda oraz jego największego bohatera. Bardzo dobrze! Nie tak dawno chwaliłem inne polskie wydawnictwo za przybliżanie młodszemu pokoleniu Polaków powoli zapominanych autorów zagranicznych. Dziś gratuluję Prószyńskiemu. Jestem przekonany, że wydanie cyklu o Enderze było strzałem idealnym.

Wiedzą o tym także redaktorzy „Nowej Fantastyki” i kują żelazo póki gorące. Lekturę grudniowego numeru zaczynamy od rozmowy z Orsonem Scottem Cardem, którą przeprowadziła Joanna Kułakowska. Jak dotąd jedyny zdobywca dwóch najważniejszych nagród w literaturze science fiction z rzędu – Hugo i Nebuli – opowiada, co zrozumiałe, przede wszystkim o początkach swojego najgłośniejszego cyklu. Niemniej osoby pragnące „czegoś więcej” nie będą zawiedzione. Tematem przewodnim rozmowy jest bowiem religia, jako jeden z głównych motywów pojawiających się w utworach pisarza. „Nie nauczam swojej religii, ale piszę o ludziach, a wszyscy ludzie jako tacy obdarzeni są jakąś religią”* – wspomina autor. Nie zabraknie zatem nawiązań do Alvina Stwórcy, historii najważniejszych kultur oraz przemyśleń dotyczących moralnej kondycji współczesnego społeczeństwa. Każdy znajdzie coś dla siebie.

Dopełnieniem wywiadu z Orsonem Scottem Cardem jest tekst Bartosza Szczyżańskiego (Świat Endera), który można nazwać wizytówką cyklu o Enderze. Autor w kilku zdaniach prezentuje czytelnikom nie tylko głównego bohatera – jego zewnętrzne i wewnętrzne zmagania – ale również świat, w którym przyszło mu funkcjonować. Artykuł świetnie sprawdza się jako zaproszenie do sięgnięcia po wspominane w nim powieści i chyba właśnie taki – lekko marketingowy – miał być jego wydźwięk.

„Być ostatnią nadzieją ludzkości, to ci dopiero parszywa robota”**

Nawet najlepszy felieton, nawet najciekawszy wywiad nie zachęci do sięgnięcia po powieści danego pisarza lepiej od wciągającej próbki jego talentu. Więzienie Mazera i Oszust to dwa opowiadania, które zaciekawią każdego miłośnika enderowego uniwersum.

Duch Gry Endera unosi się przede wszystkim nad losami admirała Mazera Rackhama, bohatera wojennego skazanego na długoletnią tułaczkę po kosmosie w imię wyższych celów. Orson Scott Card w tekście Więzienie Mazera pokazuje nie tyle „co”, lecz właściwie „kto” skłonił dowództwo Międzynarodowej Floty do poszukiwań niezwykle uzdolnionych dzieci mających być przyszłymi wybawcami ludzkości. Opowiadanie nie porywa dynamiką akcji, nie ma w nim miejsca także na przedstawienie enderowego świata. Jest ono skierowane raczej do czytelników, którzy mieli już kontakt z cyklem o Enderze – znają jego rzeczywistość – i stanowi niejako preludium do jego pierwszej części.

Podobny wydźwięk ma także drugie opowiadanie, Oszust.

Jeżeli chodzi o dział prozy polskiej, nie jest najgorzej, a właściwie to nawet jest nadspodziewanie dobrze. To pierwszy od dłuższego czasu numer „Nowej Fantastyki” zawierający dwa teksty naszych rodzimych pisarzy będące na bardzo przyzwoitym poziomie. Większe wrażenie zrobiło na mnie opowiadanie Dominiczka mówi: Jakuba Nowaka, ale prawdopodobnie tylko ze względu na moje osobiste upodobania. Innymi słowy: nie przepadam za historyczno-fantazyjnych tematyką, choć – tak jak powiedziałem – tekst Krzysztofa Piskorskiego, Celnik z Dover, na pewno także znajdzie swoją grupę docelową.

***

W numerze grudniowym nie zabraknie felietonu Łukasza Orbitowskiego (Era Monstera), kolejnej części przygód Funky Kovala oraz sporej dawki recenzji. Żałuję tylko, że nie pojawiła się dłuższa wypowiedź Pawła Deptucha, jednak nie ma tego złego...

Właśnie. Ostatnio omawiane czasopismo miewało lepsze i gorsze miesiące, ale wydaje mi się, że kryzys ma już za sobą. Zarówno listopadowy, jak i grudniowy numer pozwalają żywić nadzieję, że nadchodzący rok pod względem tematycznym i warsztatowym będzie lepszy. Czego Wam i sobie życzę.

* Każdy człowiek w coś wierzy. Rozmowa z Orsonem Scottem Cardem; w: „Nowa Fantastyka”; nr. 12 (339) 2010; s.5.

** O. S. Card Więzienie Mazera; w: „Nowa Fantastyka”; nr. 12 (339) 2010; s.46.

2010-12-29T18:02:00.007+01:00

"Rok wilkołaka" Stephen King

Środowiskiem naturalnym osób przybierających kształt wilka jest szkoła średnia. Prawda znana i powszechnie lubiana. Na szczęście nie przez wszystkich. Nie oznacza to jednak, że czytelnicy stroniący od nowego wizerunku wilkołaków są pozostawieni samym sobie. Pomocną dłoń wyciąga do nich Stephen King, a właściwie wydawnictwo Prószyński i S-ka, które nie tak dawno wznowiło Rok wilkołaka. Zacznijmy jednak od początku.

Porównując szereg innych powieści Stephena Kinga z Rokiem wilkołaka nie sposób nie zadać pytania: dlaczego historia okrutnej bestii atakującej mieszkańców spokojnego miasteczka jest taka krótka? Odpowiedź jest banalnie prosta: Stephen King pracując nad opowieściami o wilkołaku nie myślał w kategoriach pisania kolejnej powieści. Początkowo dwanaście historyjek – połączonych później w Rok wilkołaka – miało zostać wykorzystane przy tworzeniu kalendarza. Prawdopodobnie wszystko skończyłoby się szczęśliwie, gdyby nie drobny fakt: twórca Mrocznej Wieży, kiedy się naprawdę rozkręci, nie potrafi przestać pisać. Pisał i pisał i z miesiąca na miesiąc – rozdziały książki odpowiadają miesiącom – akcja zaczęła się rozciągać, co przestało spełniać kryteria zleceniodawców. W ten oto sposób ukazała w 1983 roku niewielkich rozmiarów powieść Cycle of the Werewolf. Czy godna uwagi? Spróbuję wywalczyć odpowiedź pozytywną.

Plusem powieści jest sposób nakreślenia głównej postaci. Stephen King prezentuje wilkołaka, jakiego lubię. Nie jest to Remus Lupin – skrzywdzona przez los istota, – ani zbuntowany nastolatek uganiający się nocami za pożywieniem. Nic z tych rzeczy. Tytułowy bohater to potwór z krwi, kości i futra. Legendarna bestia atakująca bez wahania każdego, kto znajdzie się w zasięgu jej wzroku. Takie a nie inne ukazanie wilkołaka dowodzi niezbicie, że Stephen King lubi sięgać po motywy charakterystyczne dla klasyki powieści grozy. Oczywiście, pisarz bardzo często lubi także nadawać owym motywom nowe kształty, niemniej tym razem jest inaczej. Nawet u niego wilkołak to przede wszystkim wilkołak i tyle.

Rok wilkołaka od innych powieści Stephena Kinga odróżnia fakt, iż jest wzbogacona ilustracjami. Prace, których autorem jest Bernie Wrightson zasługują na uznanie. Dlaczego? Czytelnicy zaznajomieni z prozą pisarza z Maine wiedzą, jak wiele uwagi przywiązuje on do szczegółowego ukazania świata. Drobiazgowe opisy rzeczywistości otaczającej bohaterów to niemalże znak firmowy Stephena Kinga. Rok wilkołaka jest inny. Odbiorcy otrzymali dwanaście krótkich historyjek, w których zarówno bohaterowie, jak i świat przedstawiony są jedynie delikatnie nakreśleni. Choć pod koniec powieści widać niewielką poprawę na lepsze, to jednak nie jest to Bastion czy chociażby Miasteczko Salem. Innym słowy: czytelnicy potrzebowali stymulatora pobudzającego wyobraźnię. Czy może być coś lepszego niż kolorowe obrazki? Z dydaktycznego punktu widzenia, - nie może.

Podsumowując, Rok wilkołaka to powieść, jak każda inna. Posiada plusy oraz minusy. Niewątpliwie do tej ostatniej grupy należy zaliczyć jej cenę. Dwadzieścia cztery złote za sto dwadzieścia siedem stron tekstu to, dla niektórych odbiorców bariera nie do przekroczenia. Zwłaszcza, jeżeli do wyboru otrzymają niewiele droższą, ale za to o ile bogatszą w treść, Rękę mistrza.

2010-12-24T22:06:00.006+01:00

"Umierająca Ziemia. Oczy Nadświata" Jack Vance

Jack Vance? Zupełnie obcy mi pisarz, który nie tak dawno odżył dzięki wydawnictwu Solaris. Podkreślę to jeszcze raz, głośno i wyraźnie: Wojciech Sedeńko i spółka odwalają kawał dobrej roboty. Gdyby nie inicjatywy podejmowane przez wspomniane wydawnictwo, młode pokolenie czytelników nie miałoby możliwości poznania cyklu Umierająca Ziemia. Z kolei na osoby zorientowane w temacie czekałyby problemy natury stricte technicznej, gdyż o egzemplarz pierwszego wydania zbioru opowiadań Umierająca Ziemia z 1960 roku bardzo trudno. Dlatego zanim przejdziemy dalej, warto zapytać: ilu jeszcze autorów wypadałoby przypomnieć? W dobie wydawania pisarzy będących „na topie” zapewne wielu. Mam tylko nadzieję, że ich liczba będzie systematycznie malała.

Pierwszy kontakt z cyklem Umierająca Ziemia zaowocował spostrzeżeniem, że oto mamy przed sobą nasz rodzimy świat, który poszedł naprzód. Jak wygląda taka Ziemia? Jest to planeta po przejściach: zniszczony glob zamieszkały przez zdegenerowane jednostki, którym prześwieca czerwone, powoli gasnące Słońce. Oczywiście to wielkie uproszczenie. Zdarzają się wyjątki, miejsca, gdzie życie upływa przy dźwiękach muzyki i w strugach wina. Jak już jednak powiedziałem, są to wyjątki. Prawda jest taka, że Ziemia wraz z rodzajem ludzkim powoli, ale stale i nieprzerwanie chyli się ku upadkowi.

Co kierowało autorem, kiedy kreował taki a nie inny świat? Przede wszystkim należy wziąć pod uwagę czasy, w których Jack Vance tworzył pierwsze części cyklu. Są to lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte dwudziestego wieku, społeczny okres niepewności i strachu. Zimna wojna w pełni, przywódcy dwóch wielkich mocarstw ciągle knują, spiskują i szykują się do wielkiego rozstrzygnięcia. W Umierającej Ziemi. Oczach Nadświata nie będziemy świadkami konfliktu zbrojnego – który z uwagi na specyfikę świata przedstawionego należy traktować jako metaforę – i nie odnajdziemy przyczyn „umierania Ziemi”, ale napotkamy przesłanki sugerujące, że jest to nasza planeta. O czym mówię?

Omawiany świat to świat, w którym niejako nakładają się na siebie dwie rzeczywistości. Z jednej strony mamy do czynienia z magami, dzielnymi wojownikami i zamkami, a z drugiej z laboratoriami, gdzie próbuje się wyhodować ludzką istotę oraz ze starymi latającymi maszynami do złudzenia przypominającymi dzisiejsze samoloty. Taka budowa świata przedstawionego nie zmienia jednak niczego, jeżeli chodzi o powody „umierania Ziemi”, gdyż są one uniwersalne, występujące we wszystkich kulturach.

Poznając świat Umierającej Ziemi, nie sposób nie zadać sobie pytania o gatunek fantastyki, z jakim przyszło nam obcować. Wspomniałem, że w zbiorze dochodzi do przenikania dwóch światów. Czytelnik będzie miał do czynienia nie tylko z czarodziejskimi amuletami, potężnymi zaklęciami i chroniącymi przed nimi runami. Spotka także magów próbujących stworzyć ludzką istotę oraz muskularnych wojowników i piękne damy podróżujących drogą powietrzną. Na pierwszy rzut oka elementy charakterystyczne dla fantasy będą się mieszały z elementami typowymi dla science fiction, ale jest to błędne wyobrażenie. W Umierającej Ziemi. Oczach Nadświata pojawiają się przedmioty/maszyny odbiegające od standardowych wyobrażeń fantasy, ale nie pełnią one funkcji, jakie z definicji narzuca im fantastyka naukowa. Borys Strugacki powiedział: „Dlaczego działa czarodziejska różdżka? A cholera ją wie. Działa i tyle. Na tym polega bajka. A kiedy pojawia się czarodziejska różdżka, która kieruje strumieniem neuronów – wtedy zaczyna się fantastyka”. Myślę, że owe zdania najlepiej tłumaczą istotę rzeczy. Umierająca Ziemia. Oczy Nadświata to ewidentnie zbiór opowiadań fantasy. Pseudosamoloty i nawiązania do inżynierii genetycznej pełnią wyłącznie rolę dodatków i nie są przez autora omawiane od strony naukowej. Pisarz wykorzystuje je do zobrazowania kontrastu; za ich pomocą udowadnia, że kiedyś istniała lepsza, pełna życia Ziemia.

Osoby zainteresowane omawianą książką muszą pamiętać o jeszcze jednej kwestii. Biorąc do ręki wspominany zbiór opowiadań będą obcować zarówno z krótszymi jak i dłuższymi historiami, które jednak nie stworzą jednej długiej opowieści, choć miejsce wydarzeń będzie wspólne, podobnie jak i niektórzy bohaterowie. Co za tym idzie? Czytelnicy przyzwyczajeni do rozwlekłych, budowanych skrupulatnie krain fantasy mogą poczuć się zawiedzeni, ponieważ istotną cechą tekstów z cyklu Umierająca Ziemia jest ich prosty i bezpośredni przekaz. Ktoś może powiedzieć, że są to cechy charakterystyczne dla opowiadań. Owszem, ale chodzi oto, że czytelnik, nawet połączywszy wszystkie informacje z poszczególnych historii, nie skonstruuje pełnego obrazu świata przedstawionego. Poznamy jego zarysy, ale nie poznamy w sposób szczegółowy mechanizmów rządzących chylącą się ku upadkowi planetą. Zamiast tego otrzymamy dynamiczną akcję z bohaterami przywodzącymi na myśl delikatniejszą wersję Conana oraz nieskomplikowane questy do wykonania.

Reasumując, Umierająca Ziemia. Oczy Nadświata to znakomity przykład literatury przygodowej utrzymanej w konwencji starego dobrego fantasy Roberta Jordana, czy Davida Eddingsa. Sięgając po niego należy jednak pamiętać, że nie jest to powieść, a opowiadania, które, jak wiadomo, rządzą się swoimi prawami.

2010-12-17T23:04:00.012+01:00

"To" Stephen King

Zacznijmy od tych wspaniałych dni, kiedy wszystko było proste, pozbawione posmaku dorosłości, zaczarowane, a wilk zawsze był zły. Od czasów, gdy strach miał tylko wielkie oczy. Pytanie, czy tylko oczy?

Podobno motyw dzieciństwa należy do grupy tematów najłatwiejszych, jeżeli chodzi o literacką rzeczywistość. Zali to prawda? Nie wiem, nie jestem specem od warsztatu pisarskiego. Niemniej hołduję następującej zasadzie: pisarz przed przystąpieniem do pracy powinien znać temat oraz umieć w prosty sposób o nim opowiedzieć. A czyż z owego zadania można się lepiej wywiązać, niż opierając przygotowania o własne wspomnienia? Doświadczenie jest tym czymś, co pozwala najgłębiej zbadać dany temat. Poznać od podszewki. Patrząc na To nie sposób nie odnieść wrażenia, że Stephen King do konfrontacji z duchami z dzieciństwa i wymagającymi czytelnikami przygotował się bardzo solidnie.

W Derry zalęgło się zło – bezimienne i przerażające

Stephen King ponownie przenosi nas do Derry*, z pozoru spokojnego miasteczka, gdzie każdy żyje własnym życiem. Dla osób niewtajemniczonych wyjaśnię, iż jest to typ miasta banalnego do granic możliwości: przeciętni mieszkańcy „robiący swoje” z jeszcze bardziej przeciętnymi sąsiadami. Innymi słowy: Derry to barwny obraz amerykańskiej prowincji.

W czerwcu 1958 roku członkowie Klubu Frajerów – jąkała Bill Denbrough, nieposkromiony gaduła Richard Tozier, samotnik Ben Hanscom, chorowity Eddie Kaspbark, Żyd Stan Uris, czarnoskóry Mike Hanlon oraz dorastająca w patologicznej rodzinie Bev Marsh – rzucają wyzwanie istocie, którą podejrzewają o morderstwa dzieci. Wyzwanie trudniejsze tym bardziej, że tajemniczego mordercę nie jest łatwo wytropić, gdyż każdy postrzega go na swój sposób**, natomiast dla dorosłych jest niewidoczny zupełnie. Oczywiście nasi bohaterowie podchodzą do zadania z zapałem typowym dla przedstawicieli najmłodszego pokolenia. I oczywiście z konfrontacji wychodzą zwycięsko, tak przynajmniej im się wydaje do 1985 roku. Wtedy bowiem To ponownie wkracza w ich życie.

Stephen King uczynił z To doskonały przykład książki łączącej horror z literaturą obyczajową, gdzie niemalże na równi z wątkiem grozy postawił tematykę społeczną. Każdego z bohaterów poznajemy z dwóch stron: thrillerowej oraz społeczno-obyczajowej. Dlatego też w powieści oprócz scen mających wzbudzać przerażenie, odnajdziemy momenty poświęcone między innymi problematyce dorastania, przemianom wewnętrznym towarzyszącym dojrzewaniu oraz stereotypom obecnym w prowincjonalnym miasteczkach. Należy jednak pamiętać – zwracam się do osób sięgających pierwszy raz po książkę pisarza z Maine – że To jest nadal horrorem, ze wszystkimi tego stanu rzeczy konsekwencjami, plusami i minusami.

Wszystkiemu winna papierowa łódeczka

Miłośnicy rozbudowanych fabuł nie będą zawiedzeni. Pod tym względem To prezentuje się wręcz imponująco. Historia walki dzieci/dorosłych ze straszydłami z dzieciństwa została bowiem opowiedziana na ponad tysiącu stu stronach. Pisarz posługując się retrospekcją, dzieląc powieść zarówno na odrębne, jak i wspólne historie postaci, znalazł miejsce i czas na prezentację niemalże każdej cząsteczki świata przedstawionego. Jak drobnej cząsteczki? Spotykając głównych aktorów derry’owego spektaklu poznajemy każdy element ich życia, dzieje ich rodzin, przyjaciół, znajomych. Historię wszystkich, którzy kiedykolwiek mieli styczność z bohaterami To. Czytając o Derry, nie wykręcimy się od spaceru po wszystkich jego ulicach, parkach, szkołach, bibliotekach, bagnach, dawnych murzyńskich klubach i innych miejscach, bez których moglibyśmy się odbyć.

Oczywiście znajdą się osoby nieprzepadające za zbyt szczegółowo rozbudowaną fabułą. Niezależnie jednak od indywidualnych upodobań, każdy przyzna: Stephen King przeszedł samego siebie. Nie od dziś wiadomo, że twórca Mrocznej Wieży bardzo ceni klasyczne motywy powieści grozy. Lubi je wykorzystywać, wzbogacać, modyfikować. To jest doskonałym tego przykładem. Straszydło z dzieciństwa, przed którym chowaliśmy się pod kołdrę, w rękach mistrza nabrało całkiem nowego, kosmicznego kształtu. Niemniej źródeł inspiracji mistrza horroru należy poszukiwać przede wszystkim w doświadczeniach z dzieciństwa. Czyż nie zdarzyło się wam przestraszyć skrzypiących drzwi? Czy wasza wyobraźnia nie wariowała po obejrzeniu Piątku Trzynastego? Śmiem twierdzić, że mając osiem, dziewięć lat drżeliście jak osika. Podobnie sądzi Stephen King i właśnie na owej wiedzy opiera akcję powieści.

W To każdy odnajdzie kawałek dzieciństwa. Fascynacja horrorami, pociąg do niebezpiecznych i zakazanych miejsc, wyścigi rowerów, puszczanie łódek z gazet, ucieczki przed młodocianymi przestępcami – to wszystko stanowi nieodłączną część procesu dorastania. Stephen King pisząc rozumiał rzecz doskonale i wyłuskał bardzo, bardzo dużo podobnych „smaczków”. Co więcej, dołożył także coś od siebie: „Nasze nowe mieszkanie na drugim piętrze mieściło się przy West Broad Street. Przecznicę dalej, nieopodal marketu Teddy’ego i naprzeciwko Materiałów Budowlanych Burretsa, rozciągała się rozległa dzika gęstwina. Po jednej stronie było wysypisko śmieci, środkiem biegły tory kolejowe. To jedno z tych miejsc, do których wciąż powracam w wyobraźni; raz po raz pojawia się w moich książkach i opowiadaniach pod różnymi nazwami. Dzieciaki w To nazywały je Barrens; my natomiast – dżunglą”***.

Podsumowując, Stephen King bazując na prawach rządzących dzieciństwem każdego człowieka, wykorzystując wspomnienia własne i innych oraz strasząc nie tylko potworami, stworzył niezwykle wciągającą historię. Czy przerażającą? Na to każdy musi odpowiedzieć sam.

* Derry jest także miejscem wydarzeń historii opowiedzianych w powieści Bezsenność i Łowca snów.

** Tajemnicze To przybiera najczęściej postać Pennywise’a, Tańczącego Klauna.

*** S. King Jak pisać. Pamiętnik rzemieślnika; Prószyński i S-ka; Warszawa 2008, s.26-27.

2010-12-10T09:50:00.002+01:00

"Mgielnica" Lena Szuster

Zawsze miałem słabość do dobrze opowiedzianych historii. Jak one wyglądają? Najłatwiej byłoby powiedzieć: „żyją własnym życiem”, ale nie będzie to do końca prawdą. Nawet najbardziej magiczna opowieść posiada stwórcę nadającego jej kształty, kolory i rozmiary. Pisarza, który w literki, słowa, zdania tchnie iskrę istnienia.

Mgielnicę zapamiętam na bardzo długo. Jest w niej wszystko to, co lubię w baśniach. Andersenowa dziewczynka, szmaciany smok z oczami z guzików, smutna historia w tle oraz pewność wzajemnego przenikania się świata realnego z krainą bajek.

Nie umiem zadecydować, który dokładnie element fabuły wywarł na mnie największe wrażenie. Być może fakt, że źródło magicznych wydarzeń zostało umiejscowione tak blisko nas. O czym mówię? Śledząc losy bohaterów nie sposób nie dostrzec, że granica pomiędzy dwoma światami może być niemalże wszędzie, również w mieszkaniu nad nami. Owa świadomość to cudowna rzecz. Czytelnik nie musi szukać drzwi do baśni, gdzie żyją czarownice i smoki. Bajka przychodzi do niego sama. Jest tuż za rogiem.

Za wielki plus opowiadania uważam również umiejętną prezentację świata przedstawionego. Autorka oczyma dorastającej dziewczynki odsłania rzeczywistość powoli, stopniowo ukazując jej baśniowe elementy. To bardzo ważne. Czytelnik nie jest rzucany na głęboką wodę. Jeżeli ktoś poszukuje wielkiej krainy fantasy, w tekście Leny Szuster jej nie znajdzie. Może spodziewać się opowieści niezwykłej i sentymentalnej, historii o dorastaniu, ale nie hordy rycerzy broniących królestwa przed Czarnym Władcą.

Czas zadać najważniejsze pytanie: po czym widać, że historia spisana na kilkunastu kartkach papieru ożyła? Kluczem jest odpowiedni nastrój. Ktoś wspomni o nie papierowej konstrukcji bohaterów, dobrym stylu czy umiejętnym zawiązaniu akcji. Będzie miał rację, ale tylko w połowie. To wszystko bowiem są bardzo ważne elementy, ale tylko elementy czegoś większego. W rękach autora operującego porządnym warsztatem literackim przekształcają się – niemalże jak pod wpływem poprawnie rzuconego zaklęcia – w historię, która żyje. W opowieść o indywidualnej atmosferze, nastroju, charakterystycznym dla niej samej. Mgielnica jest właśnie taką opowieścią. Choć można doszukiwać się w niej praw obowiązujących każdą z baśni to jednak jest historią oryginalną, a co za tym idzie, także wciągającą. Jeżeli nastój panujący w Mgielnicy miałbym do czegoś porównać to wspomniałbym kino Tima Burtona, szczególnie film animowany Gnijąca panna młoda. Przywoływane przez autorkę opowiadania zimno, szarość, samotność, ból kojarzą mi się właśnie z historią Victora van Dorta.

Podsumowując, nie będę opowiadał fabuły, gdyż nie chcę wam psuć zabawy. Opowiadanie jest dość krótkie – boleję nad tym strasznie – więc chciałbym abyście cieszyli się każdym jego fragmentem. Zapytam tylko: chcecie baśni? Sięgnijcie po Mgielnicę Leny Szuster.

2010-12-09T20:37:00.005+01:00

"Relacja z pierwszej ręki" Janusz Zajdel

Pisanie o ludziach zasłużonych dla szeroko rozumianej fantastyki nastręcza problemów. Czyż o wielkich tego gatunku nie powiedziano wszystkiego, co można było powiedzieć? W Polsce również nie brakuje pisarzy, których dokonania omawiano, modyfikowano i opisywano wielokrotnie. Wśród nich jest Janusz Zajdel, jeden z ojców science fiction oraz prekursor fantastyki socjologicznej, którego niniejszy zbiór tekstów postaram się zaprezentować. Dlaczego? Pozwólcie, że na to pytanie odpowie małżonka autora, Jadwiga Zajdel: „Bibliografia, którą sporządziłam, zawiera ponad osiemdziesiąt opowiadań. Od dawna niewznawiane, są warte przypomnienia – szczególnie młodszemu pokoleniu czytelników”*.

Odbiorcom fantastyki Janusz Zajdel kojarzy się głównie z Nagrodą Fandomu Polskiego, której od 1986 roku użycza swojego imienia i nazwiska, a która została mu rok wcześniej pośmiertnie przyznana za powieść Paradyzja. Dziś mało kto potrafi wymienić dorobek twórczy Zajdla, nie mówiąc o rzeczowym wypowiadaniu się odnośnie tematyki jego tekstów. Relacja z pierwszej ręki jest właśnie przeznaczona dla takiego odbiorcy. Osób mających dosyć kolorowo okładkowej literatury, osób chcących na nowo odkrywać klasyków polskiej fantastyki.

Żona pisarza dokonując wyboru trzydziestu trzech** utworów z pewnością nie kierowała się żadnym kryterium zagadnieniowym. Inaczej mówiąc, podstawową cechą Relacji z pierwszej ręki jest różnorodność tematyczna. Według mnie taka forma prezentacji twórczości Janusza Zajdla jest rozwiązaniem idealnym. Gwarantuje bowiem dotarcie do maksymalnie szerokiego grona odbiorców, a właśnie to wydaje się być głównym motywem wznowienia opowiadań wspomnianego pisarza. Na blisko pięciuset trzydziestu stronach zostały zebrane najlepsze teksty pisarza z poszczególnych okresów jego kariery pisarskiej. Każdy znajdzie coś dla siebie; zarówno czytelnicy chcący odnowić znajomość z Januszem Zajdlem, jak i osoby po raz pierwszy sięgające po jego teksty.

Pod względem tematycznym zbiór prezentuje się znakomicie. Nie brakuje opowieści wpisujących się w klasyczną science fiction (np. Bunt, Blisko Słońca, Uranografia, Diabelski młyn, Jad Mantezji, Towarzysz podróży, Metoda doktora Quina) oraz tekstów, których tematyka koncentruje się wokół problemów socjologiczno-politycznych (np. Ekstrapolowany koniec świata, Skorpion, Wyższe racje, Chrzest bojowy, 869113325, Dowód). Oczywiście nie istnieje realna granica dzieląca wspominany zbiór na dwie, odrębne części. Nie istnieje, bo i sztuczne podziały nie były potrzebne. Należy pamiętać, że taki tematyczny miszmasz jeszcze wyraźniej uwypukla to, o czym Janusz Zajdel pisał wielokrotnie; mianowicie złożoność procesów społecznych i wzajemnie się ich przenikanie. Czyż śledząc myśli pisarza nie odnosimy wrażenia, że jest on dobrym duchem rodzaju ludzkiego? Nieustannie – łącząc pracę zawodową z działalnością pisarza – przestrzegał ludzkość przed naukowym zaślepieniem, czy też przed bezrozumną uległością wobec błędnych wartości. Opowiadając historie o podróżach międzygwiezdnych, relacjonując kontakty rodzaju ludzkiego z obcymi cywilizacjami oraz krytykując systemy totalitarne starał się wyjść naprzeciw aktualnym oczekiwaniom czytelników. Historia pokazała, że tematyka podejmowana przez Janusza Zajdla trafiła na bardzo podatny grunt. Jako wspomniany prekursor fantastyki socjologicznej stał się inspiracją dla szeregu początkujących wówczas pisarzy.

Relacja z pierwszej ręki jest zbiorem wartym uwagi, ale i momentami zbiorem wymagającym skupienia. O ile pewne teksty – mam tu na myśli utwory zawierające aluzje dotyczące ówczesnej sytuacji w Polsce – nie sprawiają kłopotu, o tyle występują i takie, w których pojawia się dość sporo technicznej terminologii. Nigdy nie byłem orłem z matematyki, nie mówiąc o fizyce, więc czytanie o zwarciach hiperprzestrzennych czy izolowanym obszarze antyczasu sprawiało niejakie problemy. Niemniej owe utrudnienia są do zniesienia i nie wpływają znacząco na odbiór książki.

Do sięgnięcia po Relację z pierwszej ręki zachęcałbym głównie przedstawicieli młodego pokolenia, osoby, które nie miały okazji zapoznać się z twórczością Janusza Zajdla. Ten zbiór jest skonstruowany jakby specjalnie dla was. Żona pisarza wybrała teksty najlepsze z najlepszych, które z pewnością zachęcą do bliższego poznania twórczością wspomnianego pisarza.

* J. A. Zajdel Relacja z pierwszej ręki, superNOWA, Warszawa 2010, s.5.

** Jadwiga Zajdel wybrała teksty z następujących zbiorów opowiadań: Jad Mantezji z 1965 r. (Studnia, Egipski kot, Jad Mantezji), Przejście przez lustro z 1975 r. (Bunt, Dyżur, Blisko Słońca, Diabelski młyn, Towarzysz podróży, Skorpion, Metoda doktora Quina, Sami), Iluzyt z 1976 r. (Dokąd jedzie ten tramwaj?, 869113325, Prognozja, Poczucie winy, Iluzyt, Ten piękny dzień, Wszystkowiedzący, Gra w zielone, Dowód), Ogon diabła z 1982 r. (Uranografia, Ogon diabła, Felicitas, Raport z piwnicy, Psy Agenora, …et in pulverem reverteris, Relacja z pierwszej ręki), List pożegnalny z 1989 r. (Chrzest bojowy, Satelita) oraz z teki pośmiertnej autora (Wyższe racje, Adaptacje, Wyjątkowo trudny teren, Ekstrapolowany koniec świata).

2010-12-04T21:19:00.010+01:00

"Narodziny rewolwerowca"

„Człowiek w czerni uciekał przez pustynię, a rewolwerowiec podążał za nim”. Każdy miłośnik pióra Stephena Kinga bez trudu rozpozna ów cytat. Dla niewtajemniczonych wyjaśniam, że pochodzi on z sagi Mroczna Wieża, którą autor uważa za swoje opus magnum. W tym miejscu nie zamierzam jednak rozpisywać się nad epicką wersją przygód ostatniego rewolwerowca. Skupię się nad czymś, na co polskim fanom pisarza z Maine przyszło czekać trzy lata. 24 września 2010 roku nakładem wydawnictwa Albatros ukazał się komiks Narodziny rewolwerowca.

„Jest ikoną, legendą i najlepszym przyjacielem, chwalić Boga, i waszym najgorszym wrogiem.”*

Roland Deschain z rodu Elda, ostatni z wielkiego klanu rewolwerowców, człowiek podążający ścieżką przeznaczenia ku Mrocznej Wieży. Czym dokładnie jest ta wieża? W wielkim skrócie, ale naprawdę wielkim można powiedzieć, że jest to miejsce będące punktem przecinania wszystkich rzeczywistości. Miejscem, gdzie zarówno czas, jak i przestrzeń nie mają znaczenia. I tu pozwolę sobie na drobną dygresję. Warto dodać, że osoby nie zaznajomione ze wspomnianą sagą nie będą czuły się wyalienowane biorąc do ręki Narodziny rewolwerowca. Komiks wypada zaliczyć do uniwersum Mrocznej Wieży, ale równie dobrze może uchodzić za odrębną powieść graficzną. To jest jego wielki plus. Fakt, że mogą po niego sięgnąć także ci, którzy nie znają pierwowzoru.

Wracając do tematu. Rolanda poznajemy w momencie, gdy rzuca wyzwanie swojemu nauczycielowi sztuk walki, Cortowi. Z pojedynku wychodzi zwycięsko i tym samym kończy wiek dziecięcy, stając się pełnoprawnym mężczyzną. Wątek ten nie jest jednak osią główną komiksu, lecz wstępem do historii o okolicznościach spotkania rewolwerowca z Susan Delgado, wielką miłością Rolanda. Poznaje ją, gdy wraz z dwoma przyjaciółmi, Cuthbertem Allgoodem i Alainem Johnsem, przybywa do Hambry. Miasteczka, którego mieszkańcy – jak podejrzewa Stephen Deschain, ojciec głównego bohatera – udzielają wsparcia buntownikowi i rewolucjoniście, Farsonowi. Oczywiście zadanie okazuje się trudniejsze, niż się początkowo wydawało. Młodzi rewolwerowcy muszą wykazać się nie tylko przebiegłością, ale i umiejętnością szybkiego ładowania broni. Wartka, dynamiczna akcja to niewątpliwie wielka zaleta komiksu.

„Człowiek w czarni uciekał przez pustynię, a rewolwerowiec podążał za nim.”**

Roland Deschain ściga człowieka w czerni już od blisko 40 lat***. Jego przygody zostały uwiecznione w postaci siedmiotomowego cyklu powieści oraz na kartach komiksu. Od niedawna wiadomo także, że saga opisująca drogę wspomnianego rewolwerowca do Mrocznej Wieży zostanie przeniesiona na ekran. Studio Universal Pictures oraz telewizja NBC – producenci przedsięwzięcia – zapowiedzieli trzy części filmowe (pierwsza część planowana jest na 2012 rok) i serial telewizyjny. Jak widać zainteresowanie uniwersum Mrocznej Wieży pomimo upływu lat nie słabnie, a liczba fanów Rolanda wzrasta z roku na rok.

Nie brakuje ich także w Polsce. Narodziny rewolwerowca są właśnie ukłonem w ich stronę. Choć na graficzne przygody Rolanda musieli oni czekać trzy lata, śmiem twierdzić, że było warto. Albatros podszedł do zadania profesjonalnie, a trzeba zauważyć, że inwestycja w komiksy w Polsce to nadal przedsięwzięcie dość ryzykowne. Zwłaszcza, gdy wydawnictwo postanawia wydać powieść graficzną według iście zagranicznych standardów, co automatycznie znajduje odbicie w cenie. O czym mówię? Przede wszystkim o bardzo dobrym wykonaniu technicznym. Komiks wydany został z zachowaniem tej samej zawartości, co wersje amerykańskie, oryginalnego loga serii i na porządnym papierze. Dodatkowo oprócz historii właściwej znajdziemy w nim szkice głównych postaci, mapki miejsc, w których rozgrywa się akcja oraz projekty okładek wydań amerykańskich. Mówiąc krótko: polska edycja Narodzin rewolwerowca jest najwyższych lotów. Wydawnictwo Albatros zasłużyło na słowa uznania.

Oczywiście wielkie brawa należą się także – a może raczej „przede wszystkim”? – twórcom komiksu, czyli głównie scenarzyście Peterowi Davidowi, nadzorującemu fabułę Robinowi Furthowi oraz rysownikom: Jaeowi Lee i Richardowi Isanove. Na mnie osobiście ogromne wrażenie zrobiła kolorystyka. Nie jestem specem od grafiki, ale uważam, że największą zaletą komiksu jest umiejętne wymieszanie cieni z żywymi kolorami. Jeżeli dodamy do tego realizm postaci otrzymamy sceny idealnie oddające styl pisarski Stephena Kinga oraz atmosferę jego powieści. O czym mówię? O zamiłowaniu pisarza z Maine do szczegółów i ukazywania świata takim, jaki jest naprawdę. Uwierzcie mi, że biorąc do ręki Narodziny rewolwerowca, nie posądzicie twórców komiksu o zbyt liczne odstępstwa od epickiej wersji przygód Rolanda Deschaina oraz próbę zakamuflowania „brzydoty” świata, w którym rozgrywa się akcja.

Nie będę polecał niniejszego komiksu każdemu. W naszym kraju ta forma przekazu nadal jest traktowania jako coś gorszego, często niewartego uwagi ludzi poważnych. Niemniej wierzę, że osoby, które zdecydują się poświęcić cenny czas Narodzinom rewolwerowca, nie będą zawiedzione. Co więcej, po lekturze nie tylko pokiwają głowami i powiedzą „było dobre”, ale przekażą znajomym i przyjaciołom, że warto od czasu do czasu zapomnieć o czymś takim jak książka.

* P. David, R. Furth, J. Lee, R. Isanove Narodziny rewolwerowca; Albatros, Warszawa 2010; s.10.

** Tamże; s.9.

*** Stephen King zaczął pracę nad powieścią rozpoczynającą sagę Mroczna Wieża w 1970 roku.

***

The Dark Tower: The Gunslinger Born

Planowanie fabuły: Robin Furth

Scenariusz: Peter David

Rysunki: Jae Lee, Richard Isanove

Typografia: Chris Eliopoulos

Wydawca oryginału: Marvel Publishing Inc.

Data wydania oryginału: 2007

2010-12-01T21:16:00.005+01:00

"Nowa Fantastyka" XI 2010

Jesienne wahania nastrojów udzielają się wszystkim. Pochrapującym ludziom ściśniętym w porannych tramwajach, niemiłym klientom i sfrustrowanym doradcom, nieterminowym recenzentom oraz redakcjom fantastycznych miesięczników. Tak, tak, im także. Po owocach poznacie, a konkretnie porównując październikowy i listopadowy numer „Nowej Fantastyki”.

Listopadowa „Nowa Fantastyka” rozpoczyna się akcentem francuskim w postaci artykułu Meddy Ligner Vive le fantastique! Od „Podróży do wnętrza Ziemi” do „Planety małp” i dalej. Jest to krótkie – ponownie encyklopedyczne – zestawienie historii fantastyki w kraju nad Sekwaną. Autorka przywołuje nie tylko największych przedstawicieli francuskiej literatury wspomnianego gatunku, ale znajduje czas rzucić okiem na niemalże każdego pisarza, który w jakikolwiek sposób przyczynił się do rozwoju fantastyki we Francji.

Uzupełnieniem powyższego tekstu jest artykuł Agnieszki Haski i Jerzego Stachowicza Gumowa ośmiornica, czyli filmowe przygody Juliusza V. prezentujący najważniejsze adaptacje filmowe powieści jednego z ojców fantastyki naukowej. Kilka zdań o dzieciach pana Granta, kilka o niesamowitym kapitanie Nemo i słówko o podróżach na Księżyc czyni z wywodu – przynajmniej dla mnie – najciekawszy punkt publicystyczny numeru. Natomiast dla czytelników niezaznajomionych z twórczością Juliusza Verne’a z pewnością będzie dobrą zachętą do rozpoczęcia większej przygody z owym autorem.

Jeżeli chodzi o publicystykę, nie może zabraknąć oczywiście Łukasza Orbitowskiego. Tym razem przyjrzymy się wraz z nim horrorowi japońskiemu – „Noroi” („Klątwa”) – a konkretnie demonowi kagatubie, który nie lubi, gdy „w miejscu jego niedawnego kultu pluskają się rybki”*. Przyznam, że od azjatyckich horrorów wolę te z tygrysami w tle, ale felieton Luke’a Skywalkera polskiej fantastyki jak zawsze najwyższych lotów.

Na zakończenie coś dla miłośników żywych trupów. Kojarzycie reżysera „Zielonej Mili”, „Mgły” czy „Skazanych na Shawshank”? Otóż Frank Darabont aktualnie reżyseruje serial oparty na serii komiksowej Roberta Kirkmana „Żywe trupy”. Paweł Deptuch z kolei nie zapomina o swoich fanach i ponownie rozwodzi się na temat straszydeł w komiksach. Tym razem jednak skupia się na konkretach: prezentuje historię serii „The Walking Dead” oraz odpowiada na pytanie: „czy opowieść o zombie może być czymś więcej niż banalną, popularną historyjką, w której jacyś ludzie walczą z hordą nieumarłych”**. Bardzo cenię podejmowanie takich tematów. Polska jest niestety jeszcze tym krajem, gdzie powieści graficzne nie mają zbyt szerokiego grona odbiorców. Należałoby to zmienić jak najszybciej, a teksty – między innymi właśnie Pawła Deptucha – mogą w tym tylko pomóc.

W dziale prozy najciekawiej prezentuje się opowiadanie Łukasza Orbitowskiego Noc sobowtórów. Od dłuższego czasu teksty zamieszczane w „Nowej Fantastyce” były – z niewielkimi wyjątkami – porażająco nudne. Owszem, można było się z nimi zapoznać, ale nie miały w sobie tego „czegoś”. Noc sobowtórów jest inna; tj. wciągająca z intrygującą postacią Ewy.

Co do prozy zagranicznej: opowiadań pod dostatkiem, ale są one według mnie zbyt krótkie. Nie przepadam za tego typu rozwiązaniami i uważam, że szkodzą one „Nowej Fantastyce”. Czytelnik – o ile już się wkręci w fabułę – zaraz jest porzucany, popychany w stronę innej historii. Rozumiem, że każde czasopismo ma pewne ograniczenia nałożone przez wydawcę, ale czyż nie jest lepiej zamieścić dwa dobre, dłuższe opowiadania, zamiast kilku krótkich historyjek?

Podsumowując, listopadowa „Nowa Fantastyka” dużo lepsza od poprzedniej. Szkoda, że październikowy numer kulał pod względem publicystki, bo mógłbym wtedy z czystymi sumieniem powiedzieć, że pismo prezentuje całkiem przyzwoity poziom. Cóż, jeżeli szanowna redakcja niniejszego czasopisma nie podda się jesiennej chandrze, jest szansa, że poprzedni numer był tylko nic nieznaczącą wpadką przy pracy.

* Ł. Orbitowski Bobo idzie; w: „Nowa Fantastyka”; nr 11 (338) 2010; s.78.

** P. Deptuch Żywe trupy to my; w: „Nowa Fantastyka”; nr 11 (338) 2010; s.76.